Nugroho gebruikte voor dit project zijn idee voor een Javaanse operafilm met gamelanmuziek. Hij benaderde het Mozartgedeelte vooral vanuit thematisch oogpunt, en niet zozeer door letterlijke verbanden met zijn muziek aan te gaan. In het bijzonder dan het thema van “requiem” of nagedachtenis. De herdenking van rouw en verdriet, een onderwerp dat ook de originele kern van de film is.
En de kern van de film is een verhaal uit de klassieker uit de Zuidoost Aziatische literatuur, het epische gedicht Ramayana. “De Ramayana is erg populair in Indonesië. Het is een in de basis simpele vertelling, maar ook één die complex is door de verschillende lagen. Het lijkt een simpel verhaal over een driehoeksverhouding, maar je kunt het ook filosofisch interpreteren.”, aldus Nugroho. En dus blijkt Nugroho’s filmische interpretatie van het liefdesverhaal uit de Ramayana inderdaad een diepere laag. Één van die lagen blijkt een actuele politieke situatie te zijn. Nugroho: “In mijn film, zou het personage van Rama kunnen staan voor het Irakese volk, dat geen macht heeft, en de Rahwana is dan de V.S. die binnenvallen en alles opeisen. Sinta, vervolgens, is het land en de olie in het land, waar door Rama en Rahwana om gestreden wordt.” De film is dus universeler dan hij in eerste instantie lijkt te zijn.
Ook de witte poppen die in de film aan bomen opgehangen zijn, hoeven niet alleen naar Indonesische geschiedenis te verwijzen. “In Indonesië zijn er zoveel tragedies geweest. Waarbij inderdaad mensen worden opgehangen. In 1965, toen ik pas vijf was, zijn er zoveel mensen omgekomen. Één, twee miljoen. En er was het probleem met communisme, en politieke omwentelingen. We hebben zoveel van dit soort gewelddadige periodes gekend. Het geweld komt als een cyclus steeds terug. Het is allemaal onderdeel van mijn persoonlijke ervaring. Maar er zijn zoveel vergelijkbare oorlogen en gruwelijkheden die plaatsvinden in de wereld,” verduidelijkt Nugroho.
Door zijn verleden en de onrusten in Indonesië is het begrijpelijk dat veel van Nugroho’s films een politieke teneur hebben. Maar wie wil hij allemaal bereiken met zijn films? Nugroho: “Ik begrijp dat mijn films uiteindelijk slechts marginaal zijn, en door weinigen gezien worden. Maar ik vind het belangrijk dat film gebruikt wordt als dialoog. En dat die dialoog gaat over multiculturalisme, over geweld, over religieuze conflicten. De mensen moeten een keuze hebben. Ze kunnen entertainmentfilms kijken, maar ze moeten ook de mogelijkheid hebben om films te zien die persoonlijke expressie(s) zijn. En ik probeer uitsluitend dat soort films te maken.”
Expressief is ‘Opera Jawa’ zonder twijfel. De (schijnbare) simpelheid van het verhaal geeft Nugroho de mogelijkheid om veel waarde in de inhoud van de zang- en dansnummers te stoppen. Het is zoals Baz Luhrmann op een extra van de dvd van ‘Singin’ in the Rain’ al uitlegde: “In een musical moet de plot extreem simpel zijn, zodat je een extreem gecompliceerde uitvoering kan hebben”. En de uitvoering van ‘Opera Jawa’ is dan ook werkelijk oogstrelend. Nugroho heeft, opmerkelijk genoeg, nog meer overeenkomsten met Luhrmann. Ook Nugroho houdt ervan om oude vormen in een nieuw jasje te stoppen. Hij mengde voor zijn operafilm traditionele Javaanse klassieke muziek met de grootse Broadwaystijl met betrekking tot groepsdansen. “Hetzelfde geldt voor het muzikale onderdeel, maar de wortels moeten in de historische Javaanse stijl zitten”, zo legt Nugroho uit. “Later kan er dan een contemporaine sfeer aan gegeven worden”. En interessant genoeg blijkt Nugroho net als Luhrmanns in ‘Moulin Rouge’ inspiratie te hebben gevonden in een Nirvana-lied. Waar vervolgens een geheel eigen interpretatie aan werd gegeven door de gamelanspelers.
Nugroho wil met zijn film de traditionele Indonesische muziekstijl gamelan goed voor het voetlicht brengen. Hij wil vooral de dramatische kracht van deze muziek onderstrepen. Nugroho: “Ik geloof wel dat muziek een universele taal is, maar soms wordt er teveel gebruik gemaakt van “moderne” muziek in film om de dramatiek te illustreren. De mensen beseffen niet dat de gamelanstijl dit bijvoorbeeld net zo goed kan. Voorheen werd die muziek nooit voor drama gebruikt, terwijl er in deze muzieksoort zoveel dramatiek aanwezig is. Er wordt te weinig aandacht besteed aan deze grote kracht van de gamelan.
Tekst en foto: Bart Rietvink
|
