Amsterdam, De Balie, donderdag 12 februari 2009

Verschillende standpunten
Ruim zes jaar is Parvez Sharma's gedurfde documentaire 'A Jihad For Love' - over de persoonlijke verhalen van een aantal islamitische homoseksuelen en lesbiennes - in de maak geweest en het heeft de filmmaker, zelf moslim en homoseksueel, op verschillende manieren meer compassie gegeven. Hij heeft nu meer begrip voor beide standpunten in de "discussie" over homoseksualiteit in de islam. Sharma: "Ik was erg kwaad toen ik aan het maken van de film begon. Ik was kwaad op de imams, maar ik was ook kwaad op Bush en de manier waarop de westerse media de islam portretteert. Maar nu ben ik in staat de verschillende standpunten te begrijpen. Ik kan de mening van een imam respecteren die homoseksualiteit niet accepteert, maar uiteraard ook die van een homoseksuele moslim die zich onbegrepen voelt en een voortdurende strijd levert in zijn religie."

Jihad zonder geweld

Die strijd is de "jihad" waar Sharma in de titel van zijn film aan refereert. Het woord is bedoeld als innerlijke worsteling, en niet de "heilige oorlog" waar de media het meestal over heeft wanneer deze term gebruikt wordt. Ironisch genoeg is deze "jihad" van Sharma ook verbonden met zijn analyse van dit woord. De filmmaker legt uit: "Ik onderga voortdurend een innerlijke strijd om erachter te komen hoe ik een betere moslim kan zijn. Vroeger was ik altijd bang dat ik geen goede moslim kon zijn omdat ik homo ben. Nu voel ik me goed in mijn seksualiteit, maar nog niet in mijn religie. Ik ben nog steeds op zoek naar antwoorden. Ik wil nog steeds weten of ik "jihad" op de juiste manier interpreteer in mijn film. Is "jihad" echt in de basis een gewelddadig concept?" vraagt Sharma zich af. "Als je naar de geschiedenis kijkt, dan realiseer je je dat het "(innerlijke) strijd" betekent. Maar ik heb de antwoorden nog niet. Ik heb nog steeds veel problemen met orthodoxe religie, maar tegelijkertijd heb ik nog grotere problemen met de wijze waarop mensen van 'buiten' de islam interpreteren: alleen als een religie van geweld."

"Natuurlijk was ik erg geïnteresseerd in de wijze waarop de Koran omgaat met homoseksualiteit. Maar ik realiseerde me ook dat je al snel te erg verstrikt kunt raken in de theologie. Dan kun je wel eens vergeten dat er echte levens van echte mensen beïnvloed worden door datgene wat er in het boek staat beschreven. Ik besloot dat, hoewel de theologische kwesties belangrijk zijn, ze niet belangrijker zijn dan de levens van de mensen. De film onderzoekt deze levens. En gedurende dit proces krijg je vanzelf te maken met schendingen van mensenrechten in verschillende landen, en met de bemoeienis van regeringen.

Contradicties in de islam
De verschillende consequenties die verschillende landen aan homoseksualiteit binnen de islam verbinden lijkt op een interessant gegeven te wijzen: dat het niet in de islam of de Koran zelf besloten ligt dat homoseksualiteit bestraft dient te worden. Sharma: "De islam is erg 'dubbel': Er is niet slechts één soort islam. In sommige landen zijn er koloniale wetten die homoseksualiteit verbieden maar in feite niets met de islam van doen hebben. Zoals de wetten in India, bijvoorbeeld, of Libanon. De Britten hadden deze wetten achtergelaten en deze zijn nu niet meer geldig. En in een ander land als Iran, waar theologie en staat met elkaar vervlochten zijn, is het anders." Opvallend is bijvoorbeeld dat in de sufistische islam in Pakistan, twee mystieke sufisten die openlijk homoseksueel waren ieder jaar worden geëerd. De liefde van deze twee mannen, waar totaal niet moeilijk over wordt gedaan, wordt gevierd door vele moslims. "Islam is een religie van contradicties. Homoseksualiteit heeft altijd bestaan en is van oudsher geaccepteerd. Zelfs in de vroege islamitische geschiedenis, moesten West-Europese oriëntalisten concluderen dat moslims erg veel toestonden op seksueel gebied. Vele vormen van seksueel gedrag werden aangemoedigd en getolereerd. Pas sinds het kolonialisme begon de veroordeling in te zetten. Toen het kolonialisme voorbij was, kwamen er religieuze bevrijdingsbewegingen. Maar in ieder geval bleef homoseksualiteit bestaan. En zelfs nu, tijdens mijn reizen, kwam ik erachter dat het in veel landen gedoogd wordt, zolang er maar niet over gesproken wordt. Pas wanneer de discussie publiek wordt, komen er problemen. Deze hypocrisie is erg interessant."

Een probleem met homoseksualiteit
Als homoseksualiteit impliciet geaccepteerd wordt, maar tegelijkertijd een discussie niet mogelijk is, en er nog steeds mensen worden vervolgd vanwege hun seksuele geaardheid, wat is dan de oplossing? "Soms vraag ik me af of een Westers model van emancipatie de oplossing is in een moslimland. Waarschijnlijk niet. We moeten ons realiseren dat die onzichtbaarheid soms geprefereerd wordt boven zichtbaarheid. Een discussie over homoseksualiteit binnen de islam kan niet apart gevoerd worden. Je zou het dan bijvoorbeeld tegelijkertijd moeten hebben over vrouwenseksualiteit en mensenrechten. Binnen deze verschillende contexten is een discussie mogelijk. Maar slechts het bespreken van homoseksualiteit gekoppeld aan religie is erg lastig."

Sharma benadrukt dat homoseksualiteit niet alleen een probleem is binnen de islam, maar binnen elke religie en stelt dat het idee van een progressieve islam wat dit betreft niet erg waarschijnlijk is: "Er is geen oplossing, want religie moedigt het idee van heteroseksualiteit aan. Het idee van het gezin en de voortgang van religie via het gezin. Dat is de manier waarop religie wordt doorgegeven. Homoseksualiteit bedreigt deze overlevering op een directe wijze. In ons leven zal er waarschijnlijk nog grote strijd geleverd worden op het vlak van religie, ook al is het inmiddels de 21ste eeuw. Religie staat haaks op het maken van (eigen) seksuele keuzes. En in de Koran is het voor veel moslims duidelijk dat homoseksualiteit verboden is. Moslims wordt geleerd dat er met de Koran niet gerommeld kan worden. Wat in de Koran beschreven staat, is Gods woord. En zo is het met iedere religie. Ze hebben allemaal een probleem met homoseksualiteit. Dat is gewoon de manier waarop die boeken geschreven zijn."

Een jihad voor verandering
'A Jihad For Love' is een film over een zeer maatschappelijk betrokken onderwerp, dat veel stof doet opwaaien. Het is moeilijk voor maker Sharma geweest om te besluiten tot het maken van de film en om mensen zover te krijgen hun verhaal te vertellen. Maar wat wil hij nu vooral bereiken met zijn film? Wat wil hij dat de mensen meenemen na het zien van zijn film? "Je kunt de reactie van de film niet leiden. De film is door meer dan 800.000 mensen gezien in het afgelopen jaar, in meer dan 35 landen, maar iedereen ziet weer iets anders. Ik wil vooral dat er iets verandert in de mensen. Misschien hielden sommigen vóór het zien van de film van de islam, en is deze liefde na de film veranderd in haat. Of andersom. Met beide gevallen heb ik vrede. Ik wil dat de film provoceert, maar ook dat de film geen makkelijke antwoorden geeft," aldus Sharma, "De islam is een gecompliceerde religie die niet makkelijk met eenduidige termen te beschrijven is. De film gaat bijvoorbeeld in tegen de opvattingen die Wilders heeft over de islam. Als de film al een doel heeft, is het om het publiek bloot te stellen aan de complexiteit van de islam.

De eigen relatie van de islamitische filmmaker met zijn godsdienst is ook voortdurend aan het veranderen en bevat haat en liefde. En dat is begrijpelijk; het moet namelijk niet makkelijk zijn om trouw de blijven aan een godsdienst die je niet accepteert. "Maar de islam bestaat niet alleen uit dogma," benadrukt Sharma. "Het gaat om cultuur, identiteit, taal, voedsel, muziek. Het draait om heel veel..."

Tekst en foto: Bart Rietvink