Hilversum, Mediapark, dinsdag 10 maart 2009
Documentairemaker en Tegenlicht-eindredacteur Jos de Putter maakt graag vernieuwende documentaires, over onderwerpen die nog niet of nauwelijks eerder zijn vastgelegd op film. Voor 'Beyond the Game' dook hij in de game-industrie en in het bijzonder in het strategische spel 'Warcraft III' en enkele spelers die zich beroepsmatig met deze pc-game bezighouden. Op zijn redactie in Hilversum maakte De Putter tijd vrij om met Movie 2 Movie te praten over deze intieme en interessante inkijk in deze moderne wereld waarin een milliseconde het verschil kan maken tussen winnen en verliezen.
Zelf was De Putter een volkomen onbekende in de wereld van games en gamers, maar deze industrie of entertainmentvorm begon hem steeds meer te fascineren en werd ook steeds relevanter voor hem als regisseur. "Als filmmaker ben je bezig met beelden. Met de problematiek van beeld. De theorie dat er zoveel beelden zijn, dat alles al verteld is. Dat soort dingen. Dus dan wil je weten waar de vernieuwing vandaan komt. En hoewel ik niets met games hebt, bereikt je via de media toch bepaalde informatie. Zo leerde ik dat de gamewereld als industrie groter is dan de filmwereld en muziekindustrie samen. Dan zie je dat er een nieuwe generatie is die opgroeit met die industrie, waar dus ook de nieuwe verhalen vandaan komen. Nieuwe identificatiemodellen, rollenmodellen, iconen, helden, noem maar op. De gamecultuur is hetzelfde als de filmcultuur honderd jaar geleden. Het is een industrie waarin nieuwe middelen worden gebruikt om een verhaal te vertellen, en er nieuwe ideeën zijn over wat een verhaal is en wie het verhaal ondergaat."
|
Dit soort realisaties maakten zich langzamerhand meester van de Putter, ook tijdens zijn voorbereiding en werk aan de film, dat in 2006 vorm begon te krijgen. Toen hij in contact kwam met "Warcraft III"-spelers, had hij het onderwerp van zijn film gevonden. "In oktober 2006 ben ik naar Monza gegaan, waar toen de World Cyber Games waren. Maar ik wist niets van die wereld. Aangezien ik van voetballen houd, ben ik naar een FIFA-spel gaan kijken, waar ik Brazilië tegen Brazilië zag spelen. Dat kon ik echt niet serieus nemen. Vervolgens ben ik een jochie uit Tilburg tegengekomen en die zei: 'Wat jij zoekt zijn de denkers in deze wereld. Dan moet je bij "Warcraft III" zijn. Dat zij de schakers van de cyberwereld.' Het is dan alleen wel extreem snel schaken. En op borden die je niet ziet. Voor zover ik het kan begrijpen, is het dus een soort combinatie tussen snelschaken en blindschaken," aldus de Putter. "De aanslag die het op je hersenen doet, is wel stevig, denk ik. Het zijn ook gewoon slimme jongens, die het doen. Niet dat ze altijd even makkelijk praten, maar ze zijn wel intelligent."
"In Monza was ik getuige van de halve finale tussen Sky en Grubby. Hoewel ik niets begreep van wat er gebeurde, voelde ik wel de spanning. En je ziet de concentratie van die jongens. Dat vond ik wel bijzonder," zo vertelt de Putter. Heeft de filmmaker, ondanks zijn gebrek aan game-ervaring, eigenlijk zelf geprobeerd het spel te spelen? "Ja, heel even, maar dat was zo gebeurd. Ik begrijp niets van dat Warcraft," geeft de Putter toe. |
|
"Dat was ook nog een dilemma wat betreft de benadering van de film. Nu had ik namelijk wel voor het schaken van de cyberwereld gekozen, maar kan ik dat spel wel uitleggen in een film. En stel dat het kan, dan ben je er veel tijd mee kwijt en spelen die jongens het op zo'n niveau, dat je alsnog je kijker kwijtraakt. Jij en ik weten wat schaken is, maar kunnen waarschijnlijk niet een partij tussen Karpov en Kasparov volgen. Ik heb geprobeerd om het veel meer als een symbool te laten zien. Wat natuurlijk filmisch gezien weer lastig is. Want hoeveel hou je over? Ik dacht op een gegeven moment: 'Jezus Christus, ik maak hier een film over mensen die naar een computer kijken!' Want dat is wat ze doen. Het is heel moeilijk om überhaupt een interview met ze te draaien, want eigenlijk hebben ze daar geen tijd voor. Sky is 17 uur per dag bezig, Moon 20 uur per dag. Maak er maar eens een film over."
De Putter vindt het competitie-aspect van de grote "Warcraft III"-wedstrijden erg interessant, maar ook na het maken van de film begrijpt hij nog steeds de aantrekkingskracht van het spel niet, en waarom zoveel mensen er totaal in opgaan. "Dat snap ik niet. Ik snap wel dat je je kunt verliezen in een strategisch spel. En het is een spel met oneindige mogelijkheden en varianten. Ook zal er wel een fascinatie zijn voor het snelheidselement, de oog-handcoördinatie, en het steeds willen verbeteren van prestaties." Begrijpelijk of niet, 'Warcraft III' is razend populair, over de gehele wereld. "Er zijn miljoenen mensen tegelijkertijd online om zo'n wedstrijd te volgen. Daar heb je geen besef van," aldus de Putter. "Ik heb wel iets van die sfeer proberen te vangen door de jongen te filmen die in Venezuela op het vliegtuig was gestapt om hier in Nederland Grubby op te komen zoeken. Hij kende niet eens het verschil tussen Londen en Parijs, maar hij was wel op zoek naar Grubby. Ongelooflijk."
Hoewel hij een buitenstaander was in de game-wereld, had De Putter geen vooroordelen en was het zeker niet de bedoeling om met zijn film een waarde-oordeel over de gamers te geven. Hij wilde vooral observeren en een uitgebalanceerd portret maken van deze mensen en hun passie. "Het punt met dit onderwerp is dat bijna alles wat erover gemaakt wordt, moraliserend is. Dat is gewoon de invalshoek. 'Dit zijn dummies, die hun leven vergooien. Het gaat nergens over. Het zijn alleen maar "nerds"...' En daar moet je mee oppassen," zegt De Putter. "Ik moet altijd denken aan een filmpje uit de jaren zestig waarin een Amerikaanse televisiepresentator rock and roll-albums kapot gooit. Het is de houding van een oude generatie tegenover iets nieuws, zonder dat je weet waar het heengaat. En in die val wilde ik niet trappen. Ik wil gewoon kijken en niet teveel beweren. Mijn camera is een microscoop en geen geweer."
'Beyond the Game' stelt inderdaad niet de geijkte vragen over het sociale leven van de gamers en vraagt ze niet om zich te verantwoorden tegen de kritiek die (onwetende) buitenstaanders vaak hebben. Dat betekent echter niet dat de problemen die er zijn genegeerd worden door de Putter. Zo uiten de ouders van de Chinese Sky uitgebreid hun ongenoegen over de "hobby" van hun zoon - hij is zo ongeveer het huis uit geslagen -, zegt zijn vriendin dat ze niet eens aandacht van Sky krijgt wanneer ze ziek is, en vertellen de ouders van Zweedse gamelegende MadFroG dat hij als een halve zombie uit Korea - waar hij een jaar lang had getraind - was teruggekeerd. De Putter: "Dat is wel van belang. Dat is de balans die ik wilde. Aan de ene kant wil ik niet moraliseren, maar ik wil ook niet mijn ogen sluiten voor de slachtoffers die er vallen, want dat is zonder meer een feit. Zo'n MadFroG is heel belangrijk voor de film. Die zit er echt als contrapunt in. En Sky's vriendin is voor mij één van de hoogtepunten van de film. Ze wilde zijn vriendinnetje worden als hij wereldkampioen werd, maar ze had geen rekening gehouden met de consequenties. 'Beyond the Game' is wat dat betreft een beetje een "coming of age"-film," vertelt de Putter. "Iedereen komt tot een soort inzicht. Grubby's laatste woorden zijn: "Alles voor niks." De laatste woorden van MadFroG zijn: "Everything happens for a reason." Het is natuurlijk scheurkalenderwijsheid, maar het is wel waar die jongen achter is gekomen in zijn leven. En het einde van Sky's verhaal is dat hij in de spiegel kijkt en zichzelf eens ziet. Het idee van: 'waar ben ik?'"
In zijn film volgt De Putter oprecht en respectvol de levens van deze topgamers terwijl ze zich opmaken voor de grote confrontatie op de World Cyber Games. Deze levens lijken weinig te verschillen van die van (andere) topsporters. "Daarom wilde ik ook niet al te makkelijk moraliseren. Niemand vraagt zich af of Nadal tennisverslaafd is. Dat is een heel grijs gebied. Maar natuurlijk is het ook zo dat er bij veel jongens gewoon iets doorbrandt. Sky's manager zegt het heel helder: 'We weten niet hoe lang ze dit volhouden. Wanneer ben je op je top, en hoe lang kun je daar zijn? We zijn pioniers.'"
Natuurlijk is het ook zo dat er in veel beroepen zaken opgeofferd moeten worden of dat mensen hiertoe bereid moeten zijn om hogerop te komen. De Putter: "In zekere zin was het ook wel herkenbaar, en is het ook een beetje een film over mezelf geworden. Je doet heel veel dingen om op een bepaald niveau te raken. Voordat ik kinderen had, heb ik in de sloppen van Rio een film over Leonardo gemaakt. Ook heb ik in Tsjetsjenië gezeten. Dat was levensgevaarlijk en zou ik nu nooit meer doen. Maar ik wilde een film maken die nog nooit iemand gezien had. Dat hebben die jongens natuurlijk ook. Dat ze beter willen spelen dan iemand ooit gespeeld heeft."
Heeft De Putter uiteindelijk nog interessante overeenkomsten of verschillen tussen de film- en gamecultuur ontdekt? "Het is heel ingewikkeld," stelt de filmmaker. "Qua gamecultuur is er wel iets aan de hand. Ik ben bij Blizzard geweest, de ontwikkelaars van "Warcraft III", die 60% van de totale game-industrie in handen hebben. De baas had wel een hele interessante uiteenzetting: 'Duizenden jaren is het zo geweest dat helden zijn geproduceerd door de makers: of het nu Homerus is of John Ford. De gamecultuur geeft hier een twist aan. Het is de consument die de held invult. In plaats van alleen een identificatieproces is er nu een invulling, telkens opnieuw, van een held waar je mee speelt. Daarmee ontstaat er een nieuw type mens: de speler. Voor "Tegenlicht" zouden we daar een hele andere documentaire over kunnen maken."
Voor de vorm van 'Beyond the Game' heeft De Putter gebruik gemaakt van de eigenschappen van een specifiek filmgenre: de western. "Ik kan alleen maar aan een film beginnen als ik weet hoe het filmisch zou moeten. En voor deze film zag ik een nieuw soort duel," vertelt de regisseur. "Vroeger stonden helden tegenover elkaar met getrokken pistool. Dit is gewoon de western van het begin van de 21ste eeuw. Jongens die nieuw terrein verkennen en daar de beste in willen zijn. Zo'n film wilde ik maken, en dat moet natuurlijk eindigen in een duel." Maar dit is verre van de enige vorm die een film over dit onderwerp kan aannemen. Er zijn vele interessante lagen en oogpunten te bedenken waar filmmakers zich op zouden kunnen richten. "Het aardige was bijvoorbeeld dat die twee jongens zo verschillend zijn. Je kunt ook een verhaal vertellen over onze wereld. Over Azië, als nieuwe wereld, tegenover Europa, de oude wereld. Dat verschil zie je misschien ook terug in de persoonlijkheden. Grubby is een mooie speler, een creatieve speler, iemand uit de oude wereld. En Sky is een harde werker, een stamper. En dat is precies hoe de economieën van China en India nu boven zijn komen liggen. Die elementen zitten er allemaal een beetje in. En eigenlijk maak ik daarom documentaires. Ik zoom in op iets heel persoonlijks - ik maak altijd films over weinig mensen - en juist door die inzoom kun je iets zeggen over waar we ons bevinden of heengaan in de wereld."
Tekst & foto: Bart Rietvink |
