Amsterdam, Filmmuseum, maandag 6 april 2009

De uit Kazachstan afkomstige regisseur Sergey Dvortsevoy maakte na negen jaar werkzaam te zijn geweest bij het Russische Aeroflot als navigatie-engineer een carrièreswitch naar filmmaker. Op negenentwintigjarige leeftijd besloot hij dat het tijd was voor iets anders. Geheel tegen zijn verwachting in dat hij überhaupt zou worden toegelaten tot de filmschool VGIK in Moskou doorloopt hij de selectieprocedure en zijn we anno 2009 vier alom geprezen documentaires (‘Paradise’, ‘Bread Day’, ‘Highway’ en ‘In the Dark’) verder. Zijn eerste speelfilm ‘Tulpan’ gaat op 7 mei 2009 in première in de Nederlandse filmtheaters. Op 6 april 2009 doet hij tijdens de promotietour hiervan Nederland aan en maakt hij tijd vrij om met Movie2Movie-medewerker Lodi Meijer in gesprek te gaan.

Aan de oorsprong van zijn documentaires ligt altijd een gebeurtenis ten grondslag. Vanuit deze ervaring bedenkt en schrijft hij een script, dat overigens weer sterk aan verandering onderhevig is tijdens het filmen. “Voor ‘Tulpan’ ligt het iets anders. Het is immers fictie. Ik wilde een film maken over een man die niet kan trouwen omdat hij te grote oren heeft.” Lachend legt Sergey uit dat hij niet uit eigen ervaring spreekt, maar dat de inspiratie voor de film kwam van iemand die hij ontmoet heeft toen hij nog voor Aeroflot werkte. “Ik heb zijn verhaal iets aangepast, maar zijn lot gaf mij het idee voor de film.”

‘Tulpan’ is onder extreme omstandigheden geschoten op de hongersteppe van Kazachstan, maar voorafgaand daaraan kende de film een zeer uitgebreid castingproces. “Ik heb ruim duizend mensen gezien voordat ik de juiste personen gevonden had,” vertelt Sergey. De regisseur heeft dan ook een duidelijk beeld voor ogen van wat hij wil. Op de vraag waarom het zo moeilijk was om de juiste acteurs te vinden, verklaart hij dat er in Kazachstan voornamelijk theateracteurs zijn. “Het zijn acteurs die op een erg kunstmatige wijze acteren en daardoor als filmacteur niet geschikt zijn.” Niet alleen de acteerkwaliteiten, maar ook het karakter van de acteur is belangrijk. “De wil om onder moeilijke omstandigheden een bijzondere film te maken, is uiteindelijk van doorslaggevende aard,” aldus Sergey. Zo heeft Sergey de acteurs een maand voordat de opnames begonnen naar de steppe gestuurd om te wennen aan de bizarre leefomstandigheden.   Niet alleen het werken met acteurs was een nieuwe ervaring voor Sergey. Ook had hij nu voor het eerst een volledige filmcrew tot zijn beschikking. “Ik was er helemaal gewend om met één cameraman te werken en nu moest ik met heleboel andere mensen rekening houden. Hier had ik in eerste instantie wel heel veel moeite mee.” Zijn werkwijze vraagt namelijk heel veel geduld.

“Het is geen standaardproductie. Bij het filmen waren we erg afhankelijk van elementen die zich niet of nauwelijks laten sturen zoals de natuur, dieren en kinderen.” Bij Sergey staat overigens ook nooit vast wat hij wanneer gaat filmen. “Ik gebruik geen storyboards, maar grove ideeën en daar maak ik weer plaatjes van die ik dan met de cinematograaf bespreek. Op de manier waarop ik werk is het niet mogelijk om het complete verhaal in storyboards om te zetten. Daarnaast vind ik het niet prettig om zo te werken. Sommige mensen vinden het fijn om het script te schrijven, dit daarna te vertalen naar het storyboard en dan volgens het storyboard de scenes één voor één te filmen. Deze structuur is niet interessant omdat je je niet kunt laten verrassen. Het is net wiskunde.” Een echt draaiboek kent hij dus niet. “Twee uur voor het filmen kan ik zomaar het script aanpassen omdat er een mooi natuurverschijnsel staat te gebeuren.” Het wachten totdat er iets gebeurd is voor hem niet vreemd, maar voor een crew die gewend is om elke dag scènes te draaien is het een aparte ervaring. Hij verlangt soms engelengeduld van zijn medewerkers, die niet altijd op te brengen blijkt te zijn. “Tijdens het filmen van mijn documentaire ‘In the Dark’ heeft mijn cameraman het na twee dagen opgegeven. Hij kon niet meer wachten op een kat, die een speciale beweging moest maken. Hij vond het wachten vreselijk.”

Degenen die het met Sergey volhouden zijn de mensen die begrijpen wat hij wil maken. De Poolse cinematografe Jola Dylewska is hier een goed voorbeeld van. Zij werd aangedragen door de productiemaatschappij, maar Sergey wilde juist in eerste instantie helemaal niet met een cinematograaf werken. “Ik heb al het mogelijke gedaan bij de voorbereidingen om haar te ontmoedigen, maar het lukte mij niet om van haar af te komen. Ook mijn mededeling dat er spinnen en slangen op de steppe zijn, weerhield haar niet om mee te gaan.” Achteraf geeft Sergey ruimschoots toe dat het een grote fout zou zijn geweest om zonder haar de film te maken. “Zij houdt net zoals ik van het leven, de steppe, dieren, mensen en kinderen. Zij kon net zoals ik wachten op die speciale momenten. En dat is erg belangrijk voor mij. Dit soort films kunnen alleen gemaakt worden door mensen die sterke passie hebben voor het leven. Wanneer je het alleen voor het geld doet dan houd je het bij mij niet vol.”

Inmiddels is Sergey steeds meer van film gaan houden. Alhoewel het geen liefde op het eerste gezicht is, is het vuurtje aangewakkerd tijdens zijn opleiding op de filmschool. “Na het maken van mijn eerste studiefilm wist ik dat ik niet meer zonder film kon. Het feit dat ik zelf iets kan maken waarvoor ik helemaal zelf verantwoordelijk bent, vind ik heel belangrijk.” Het is ook deze verantwoording die ervoor gezorgd heeft dat hij de stap van documentaire naar fictie heeft gemaakt. “Moreel gezien kon ik het niet meer aan om van het privéleven van mensen kunst te maken. Mensen die vooraf toestemming geven om hun leven te filmen, begrijpen niet wat de consequenties zijn. Het is dan te laat. Je bent dan de duivel want je kan nu maken wat je wilt.” Ondanks dat ‘Tulpan’ fictie is, zullen zeker mensen die nu op de steppe leven zich met de hoofdpersonen identificeren. “Hier heb ik geen problemen mee,” zegt Sergey. “De hoofdpersonen zijn acteurs, die doen wat ik hun heb opgedragen. Het is niet hun privéleven wat ik film.”   De realiteit of waarheid staat centraal in de films van Sergey. Hij wil de kijker meenemen in het leven van zijn hoofdpersonen en eigenlijk alles tonen. Dit resulteert vaak in lange shots.  “In ‘Tulpan’ zitten ongeveer negentig cuts. In verhouding tot een standaardfilm waar zo’n tweeduizend cuts zitten is dit erg weinig.

Ik ben niet tegen editing, maar mensen gebruiken editing vaak zonder dat zij eigenlijk weten waar zij mee bezig zijn. Editing is een goedkope tool. Met editing kun je doen wat je wilt met de kijker.” Hij legt uit dat hij tijdens zijn studie in Moskou al snel door had wat de gevolgen van editing zijn. “Mijn leraar gaf mij op school drie dozen met oud filmmateriaal met de opdracht om er één korte film van te maken. Het verhaal is misschien vreemd, maar je kan toch een interessante film maken. Het is tegenwoordig mode om met veel cuts te werken. Het is een kunstmatige ontwikkeling van film. De commercie en marketing wordt steeds belangrijker en daardoor wordt film steeds meer entertainment en minder kunst.”

Sergey wil op de eerste plaats films maken. “Ik wil iets moois op het witte doek laten zien. Wanneer ik bijvoorbeeld de geboortescène van het lammetje uit ‘Tulpan’ zie, is het voor mij nog steeds één groot mysterie. Ik heb de scène nu al zo’n duizend keer gezien, maar het blijft iets magisch. We zijn er in geslaagd om iets mysterieus vast te leggen met zoveel kracht en energie dat je er naar blijft kijken. Elke keer weer ben ik verrast. En dat is precies de bedoeling. Wanneer film magie is en niet te verklaren dan vind ik het kunst.” Sergey besluit het interview met: “Filmmaken is voor mij op de eerste plaats geen kwestie van geld verdienen. Het is mijn passie.”

Tekst en foto's: Lodi Meijer