Utrecht, Louis Hartlooper Complex, vrijdag 8 mei 2009

De Braziliaanse filmmaker Walter Salles, bekend van de prijswinnende films 'Central Do Brasil' en 'The Motorcycle Diaries', is eregast op het Latin American Film Festival in Utrecht (LAFF), waar hij aanwezig is om zijn nieuwste film 'Linha de Passe' te promoten. De regisseur vindt het absoluut niet vervelend om over zijn films te praten, zo blijkt tijdens een openhartig gesprek dat hij in Utrecht had met Movie 2 Movie.

Salles treedt graag in gesprek met zijn publiek en vindt het bijvoorbeeld erg interessant dat de reacties op zijn films zo uiteenlopen. "Als je met film bezig bent, kom je er snel achter dat het perspectief en de discussie veranderen van breedtegraad tot breedtegraad, wat te maken heeft met het culturele referentiepunt van de toeschouwers in de verschillende landen," oppert de filmmaker. "Ik voelde dat erg duidelijk met 'The Motorcycle Diaries'. Toen de film klaar was hebben we er bijna een jaar mee rondgereisd, van Sundance tot Buenos Aires, van Havana tot Praag - in zeker vijftig landen - en het was interessant om te zien hoe de invalshoeken veranderen afhankelijk van de politieke ervaring van de landen." Salles legt uit: "Toen we bijvoorbeeld in Havana kwamen voor een grote voorstelling, was het publiek uitzinnig. De Guevarra in de film is de jonge Ernesto voordat hij Che wordt, en dat is niet de schoolboekenversie waar de mensen bekend mee zijn, maar toch reageerden ze heel enthousiast. Het was één van de meest onvergetelijke momenten die ik mee heb gemaakt. Nog nooit had ik zo'n levendig publiek gezien."

"Daartegenover," vervolgt Salles, "staat de ervaring die ik in Bulgarije had, op het Karlovi Vari-festival. Dit publiek had een jarenlang communistisch regime meegemaakt en had daarom een veel kritischer blik op het personage. De toeschouwers konden hem niet los zien van zijn latere jaren, hoewel dit niet het onderwerp van de film was. De film gaat eigenlijk over het uitstippelen van je eigen toekomst. Over het weigeren om een vastliggend pad te volgen en in plaats daarvan je eigen verhaal te schrijven." De jongste film van Salles is wat dat betreft niet zo ver verwijderd van 'The Motorcycle Diaries'. "Hetzelfde thema is in 'Linha de Passe' te vinden," vertelt Salles. "De film gaat over vier jonge mannen die zich niet neerleggen bij wat het lot voor ze bepaald heeft en op vier totaal verschillende manieren proberen om hun persoonlijke geschiedenis een nieuwe vorm te geven. Deze jongens willen niet onzichtbaar blijven in een maatschappij die ze niet toestaat om echt te bestaan." Deze tragische verhalen zijn niet zomaar ontsproten aan het brein van Salles en mede-regisseur/schrijver Daniela Thomas, nee, ze zijn stuk voor stuk geïnspireerd op echte levens. De authentieke sfeer van de film is dan ook geen toeval, en er zullen weinig compleet fictieve scènes in de film zitten. Scènes die niet iets zeggen over de toestand van Brazilië of haar inwoners, wat het geheel extra interessant maakt.

Wanneer dan iemand in de film een nieuwsuitzending op TV bekijkt, waarin wordt gezegd dat zelfs u

universitaire afgestudeerden in de rij moeten staan om een baantje als vuilnisman te kunnen bemachtigen, sta je als kijker bij deze informatie toch langer stil dan normaal. Alles was dus uit het leven gegrepen, en de makers hadden nog wel veel meer verhalen kunnen vertellen. Ze hebben uiteindelijk vijf jaar besteed aan het doorwerken van al het (potentiële) materiaal. "Maar deze verhalen waren het sterkste," vertelt Salles. "Toen we al die verschillende verhalen in de krant lazen, zoals die jongen in de bus die zijn vader wilde zoeken, waren we erg onder de indruk van de moed die deze kinderen hadden om hun leven zelf te vormen."

In algemene zin is het de zoektocht naar identiteit die veel van de films van Salles met elkaar verbindt, die vervolgens ook samenhangt met de identiteit van Brazilië als land. "Ik prefereer films waarin de identiteitscrisis van de personages een weerspiegeling is van de identiteitscrisis van het land. De films die ik helemaal zelf verzin, zoals 'Central Do Brasil' en 'Terra Estrangeira', zijn degene die niet geïnspireerd zijn door een onmiddellijke realiteit, maar door het moment dat het land doormaakt. Je zou het de zoektocht naar een nationale identiteit kunnen noemen. Al deze films gaan over de nationale identiteit in beweging," legt Salles uit. Deze films komen in die zin voort uit iets dat Salles zelf ervaart in Brazilië: "Het is iets wat je voelt, bijna onderhuids, op elke hoek van de straat. Brazilië is een land dat zich nog steeds aan het definiëren is, na eerst een militaire dictatuur van 25 jaar te hebben gehad. We proberen, net als de kinderen in 'Linha de Passe' en 'Central Do Brasil', ons eigen heden en toekomst te creëren."

Een ander belangrijk thema voor Salles, en één die samenhangt met de identiteitscrisis-thematiek, is dat van ontheemding. "Mijn interesse voor dit onderwerp kan te maken hebben met het feit dat ik in veel verschillende landen heb gewoond toen ik klein was, omdat mijn vader voor zijn diplomatenbaan veel moest reizen. En ik had altijd heimwee. Ik miste Brazilië heel erg, vooral de straatcultuur van het land."

Moeilijke omstandigheden zijn echter doorgaans wel het beste recept om kunst of kunstenaars te kweken. Dit blijkt ook bij Walter Salles het geval te zijn geweest. "Ik weet nog hoe mijn vader ons in Parijs helemaal alleen liet in het appartement. En de enige uitweg was een filmhuis onder het appartement. Hier keek ik naar alle neorealistische cinema, de nouvelle vague, nieuwe Cubaanse cinema, Westerns, Film Noir, en ik raakte heel erg geïnspireerd. De cinema werd een thuis dat veel interessanter was dan mijn echte thuis. Tegelijkertijd werd ik heel erg aangetrokken door alles wat maar te maken heeft met ontheemding, omdat ik mij ook ontheemd voelde. Dit is later vervolgens teruggekomen in veel van mijn films."

Uiteindelijk heeft het Salles ook wel sterk(er) gemaakt, aangezien hij zijn eigen weg moest vinden in het leven. Maar wat vind hij zelf eigenlijk de beste vorm van ouderschap? In 'Linha de Passe' is te zien hoe alle kinderen inderdaad zelf hun toekomst willen scheppen en vrijheid willen terwijl de moeder daarnaast nog orde en normen en waarden in hun leven probeert aan te brengen. Is er een gulden middenweg? "Door dat spanningsveld zal er een vorm van emancipatie ontstaan. Dat is wat er op het spel staat. De mogelijkheid tot emancipatie. Economisch, sociologisch, emotioneel, alle vormen van emancipatie zijn de basis van de zoektocht. Heeft hij zelf misschien de leiding en aanwezigheid van zijn ouders niet gemist in zijn jeugd? "Ik weet het niet. Ik denk het niet. Ik weet nog dat ze me op een gegeven moment op een internaat hebben gedaan en daar heb ik het slechts drie maanden overleefd. Ik liep er weg om naar een Deep Purple-concert te gaan en toen ik terugkwam werd ik geschorst omdat ik over de muur was geklommen," lacht Salles. "Het feit is dat, wat voor opvoeding je ook hebt, het uiteindelijk te maken heeft met het vinden van je eigen stem en identiteit en in mijn geval heeft film me hier echt bij geholpen. Soms voel ik me veel meer opgevoed en geschoold door cinema dan de buitenwereld."

Aangezien Salles praktisch door films is opgevoed, is het geen verrassing dat hij zelf ook films is gaan maken. Ook is het, zo geeft hij toe, in zeker zin een catharsis om middels film zijn eigen ervaringen en gevoelens een uitlaatklep te kunnen geven. Toch is het voor hem, ook juist door de overweldigende films waar hij mee groot is gebracht, moeilijk geweest om te accepteren dat hij zich ook wel op fictie zou kunnen richten. "Ik heb lange tijd louter documentaires gemaakt omdat ik zo'n groot respect voor fictie had en cinema in zijn algemeenheid, en ik betwijfelde of ik het zelf wel kon," laat Salles weten. Tegenwoordig wisselt hij zijn fictiefilms met documentaires af, en puur eigen werk met adaptaties. Maar er moet natuurlijk altijd iets in het verhaal zitten dat Salles echt aanspreekt, ook bij bewerkingen.

"Ik krijg veel aangeboden om te bewerken", vertelt Salles, "Maar ik moet wel mijn eigen stem erin terug kunnen vinden en kwijt kunnen. Ik interviewde ooit een hele interessante beeldhouwer. De man was achter in de zestig, analfabeet, en werkte met hout. Hij is één van de meest briljante mensen die ik ooit heb ontmoet. Hij maakte enorme houtsnijwerken van beesten die niet voorkwamen in Brazilië zoals giraffen en olifanten. Toen ik hem vroeg hoe hij dit kon, keek hij me aan alsof ik gek was, maar gaf een prachtig antwoord. Hij zei: 'Ik pak het hout en haal dan alles weg wat niet een giraf is. Dat is precies wat ik doe met bewerkingen. Zoals met Jack Kerouacs boek 'On The Road', waar ik nu mee bezig ben. Je moet alles eruit halen wat onderdeel is van het verhaal dat je wilt vertellen en weglaten wat hier niet onder valt."

"In het geval van 'On the Road' betreft het een boek waar ik erg door beïnvloed ben. Ik las het eerst toen ik twintig was, en toen later weer toen ik dertig, vijfendertig en veertig was. Maar dat maakt mij niet per se een geschikte kandidaat voor de verfilming ervan. Ik ben namelijk geen Noord-Amerikaan en ben niet in die cultuur geboren. Sterker nog, ik heb in vele opzichten een natuurlijke weerstand tegen die cultuur. Dus vond ik het maken van een documentairevorm de beste oplossing. Ik heb alle dichters die nog leefden geïnterviewd, maar het is moeilijk om iets te bewerken, want je moet het materiaal echt bestuderen." Toch heeft Salles zijn eigen invalshoek gevonden in het verhaal, gekoppeld aan het thema van ontheemding. "Ik zie het echt als een film over zonen van immigranten. Ze proberen hun weg te vinden in een land dat nog niet geschikt was voor hun verlangens. En ze botsten daarom met dat land. Ze vormden nieuwe relaties, herdefinieerden het huwelijk, gebruikten drugs op nieuwe manieren. Ze wilden hun begrip van de wereld verbreden. Ze waren niet materialistisch in een tijdperk waarin massaproductie en de consumptiemaatschappij hun opmars maakten. De 'beats' anticipeerden hierop en gingen er tegenin."

Walter Salles lijkt vooral sociaal geëngageerde cinema te willen maken, en de kijker wat te willen vertellen over de sociaal-economische situatie in Brazilië. Maar dit is niet de hele waarheid. Hij is wel geëngageerd, maar heeft geen speciale missie. "Het komt gewoon omdat ik geboren ben in Brazilië. Het betekent niet dat ik geen lichter materiaal zou willen of kunnen maken. Zo heb ik nu iets voor Gael (Garcia Bernal) ontwikkeld dat erg hoopvol en levensbevestigend is. Het is erg Latijns-Amerikaans en gaat tegelijkertijd veel meer over innerlijke pijn en het ontstijgen hiervan dan de sociaal-politieke wereld hieromheen.

Ondanks Salles' ambities om toch ook andere en luchtigere films te maken, is het voor hem waarschijnlijk onmogelijk om niet iets wezenlijks of dramatisch te zeggen over de menselijke conditie. Hier liggen simpelweg zijn interesses, voor een deel aangewakkerd door de wereldcinema, maar ook deels door fotografie, zo laat hij tenslotte weten. "Ik wilde mede filmmaker worden vanwege fotografie en de passie die ik had voor humanistische fotografen, vooral van menselijke 'geografie', wat ik erg indrukwekkend vond. Ik zag gezichten die ik nooit eerder zo had gezien en dat gaf me het verlangen om hier zelf mee aan de slag te gaan. Eerst in documentaires en later in fictie." Het heeft verschillende prachtige, waarachtige films opgeleverd. Misschien dat een film-opvoeding voor iedereen wel aan te raden is, als dit het resultaat is. Dan is meteen het probleem van het lerarentekort opgelost.

Tekst: Bart Rietvink
Foto's: Lodi Meijer