Toneelstukken tot een film verwerken is vaak een hels karwei. Schrijver en regisseur John Patrick Shanley lijkt er, getuige zijn bijzonder geslaagde mystieke drama ‘Doubt’, zijn hand niet voor om te draaien. Al blijkt ook hij het geen pretje te vinden. “Het is veel gemakkelijker om direct uit te gaan van een filmische omgeving voor een verhaal. Adapting plays is a bitch.” ‘Doubt’ kreeg de handen op elkaar en werd bekroond met vijf Oscarnominaties, onder meer voor Shanleys scenario. Ook alle vier de hoofdrolspelers – Meryl Streep, Phillip Seymour Hoffman, Amy Adams en Viola Davis – viel die eer ten deel. Acteergeweld en een sterk verhaal; ook nu blijkt het weer een gouden combinatie. Binnenkort verschijnt ‘Doubt’ in Nederland op dvd en Blu Ray. Hoog tijd dus om John Patrick Shanley aan de tand te voelen over deze film.

‘Danny and the Deep Blue Sea’, ‘Italian American Reconciliation’ en ‘Four Dogs and a Bone’. Het zijn zomaar drie titels op het imposante palmares van de New Yorkse toneelschrijver John Patrick Shanley. Zijn werk Off Broadway leverde hem alom erkenning op. De filmwereld maakte in de jaren tachtig kennis met Shanley. Zijn scenario voor ‘Moonstruck’ (1988), met in de hoofdrollen Cher, Nicolas Cage en Olympia Dukakis, werd bekroond met een Oscar. In 1990 nam Shanley plaats op de regiestoel voor ‘Joe Versus the Volcano’ (1990), een romantische komedie met Tom Hanks en Meg Ryan. Zijn uitstapje als regisseur leek lange tijd eenmalig te zijn; pas achttien jaar later dook Shanley weer in Hollywood op met ‘Doubt’ (2008). “Na de lange, uitputtende shoot van ‘Joe Versus the Volcano’ wilde ik niets liever dan terug naar huis, terug naar mijn roots als toneelschrijver. In de jaren die volgden heb ik zeker niet stilgezeten. Niet alleen heb ik vele toneelstukken geschreven en geregisseerd in New York, ik heb ook twee kinderen geadopteerd. Daarnaast kreeg ik te kampen met heftige fysieke ongemakken. Aan beide ogen had ik last van glaucoom, waardoor ik meerdere keren geopereerd moest worden aan mijn ogen. Anders was ik nu wellicht blind geweest…”

Shanley putte bij het schrijven van ‘Doubt’ veel inspiratie uit zijn eigen jeugd. “Ik ben geboren en getogen in de East Bronx, heb les gehad op parochiale scholen van Ierse Christian Brothers en de Sisters of Charity. De achtergrond van ‘Doubt’ volgt vrij letterlijk mijn eigen jeugd. Je ziet de school waar ik les heb gehad en de straten waar ik op gespeeld heb. Maar de gebeurtenissen op de voorgrond, met de vooruitstrevende Father Flynn die met zijn vernieuwende ideeën voor onrust zorgt in de conservatieve school, zijn pure fictie. Al speelt het verhaal zich natuurlijk af in 1964 – een tijd van verandering en vernieuwing. Het zou me dan ook niets verbazen als er in die jaren wel degelijk mensen als Father Flynn rondliepen.” Centraal in de film staat twijfel: hoe weet je wat waar is en wat niet. Shanley schreef zijn verhaal toen de VS Irak binnenviel. “Op televisie verschenen mensen die met overtuigende zekerheid wisten te melden wat er aan de hand was. Ze waren ervan overtuigd dat er weapons of mass destruction verscholen waren in Irak en probeerden de kijkers dat ook te doen geloven. Ik voelde me zo beteugeld! Die onderdrukking kwam voort uit het feit dat ik twijfelde over of dit wel de waarheid was. Deze gevoelens herinnerden me aan mijn jeugd in de vroege jaren zestig. Ook toen werd de wereld aan me gepresenteerd alsof deze vol zekerheden zat. In die tijd heb ik voor het eerst in mijn leven onderdrukking en twijfel ervaren.”

Shanley voelt zich bevoorrecht dat hij een cast vol rasacteurs tot zijn beschikking had. “Meryl Streep, Phillip Seymour Hoffman en Amy Adams hadden het toneelstuk gezien en waren er alle drie ondersteboven van. Meryl hapte direct toe, Phillip had één dag (!) nodig om erover na te denken en Amy vroeg zelf of ze de rol van Sister James mocht spelen. Alleen voor de rol van Mrs. Miller hebben we screentests hoeven houden. Vijf mensen hebben we laten lezen. Viola Davis blies de crew omver met haar overdonderende spel. We konden niet anders dan haar de rol geven. Hoewel ze maar relatief kort in beeld is, overtuigt ze als geen ander.” Na zich drie weken uitsluitend op het script te hebben gericht en de vier hoofdrolspelers allen in dezelfde ‘wereld’ zaten, kon het filmen beginnen. “Zo’n ervaren en getalenteerde cast mag je af en toe best vrijlaten, die redden zich wel. In haar grote confrontatiescène met Phillip geeft Meryl bijvoorbeeld haar eigen interpretatie, als antwoord op zijn vraag of ze wel eens iets verkeerd gedaan heeft in haar leven. Ik was er zelf nooit opgekomen, maar ze voelt het perfect aan.” Het vakmanschap beperkt zich overigens niet alleen tot voor de schermen; ook daarachter werd Shanley bijgestaan door de besten uit de filmwereld. Onder hen cameraman Roger Deakins, die ook frequent samenwerkt met The Coen Brothers. “Werken met Roger is een geschenk. Hij is niet alleen een van allerbeste cameramensen, maar ook grappig en bescheiden. Bovendien zorgt hij er met zijn uitmuntende belichting voor dat de acteurs de maximale vrijheid hebben om te spelen.”

Gedurende zijn hele carrière gaat het Shanley voor de wind. Prijzen wint hij aan de lopende band. De speelfilm ‘Doubt’ vormt daar geen uitzondering op. Toch zijn al die prijzen nog wel bijzonder voor hem. “Een Oscar kun je niet vergelijken met een Pulitzer. Toen ik genomineerd was voor een Academy Award zat ik heel lang in de spanning. Ik moest drie uur in een bomvolle zaal zitten wachten tot mijn categorie eindelijk aan de beurt was en de envelop met de verlossing tevoorschijn werd gehaald. Bij de Pulitzer wist ik ruim van tevoren al dat ik gewonnen had en kon ik meer genieten. Dat is best prettig. Aan de andere kant… De Pulitzer kreeg ik uit handen van de voorzitter van Columbia University, terwijl de Oscar aan me werd uitgereikt door filmlegenden Audrey Hepburn en Gregory Peck. Dus eigenlijk was dat leuker!”

Tekst: Patricia Smagge

Foto: Walt Disney