Amsterdam, hoofdkantoor Cinéart, woensdag 3 juni 2009

Op 3 juni, in een Amsterdams grachtenpand in het hoofdkantoor van distributeur Cinéart, is de Belgische regisseuse Fien Troch zo goed om Movie 2 Movie uitgebreid te woord te staan over haar nieuwe film 'Unspoken', een beklemmend drama over een echtpaar dat probeert om te gaan met de reeds vijf jaar durende vermissing van hun dochter. Het is een zeer prettig, ontspannen gesprek waarin naast Trochs jongste film, ook haar jeugd en haar ontwikkeling als filmmaakster worden besproken. Voor iemand die, naar eigen zeggen het hart absoluut niet op de tong heeft, is ze verrassend openhartig.

De titel van de film 'Unspoken' verwijst naar het onvermogen van een man en zijn vrouw om te communiceren over hun gevoelens omtrent hun vermiste kind, maar het kind is voor de thematiek eigenlijk bijzaak. "Ik wilde niet per se een verhaal vertellen over een dochter die verdwenen was, maar wat ik wel in eerste instantie wilde vertellen was een verhaal over een verslechterende relatie tussen een man en een vrouw," legt Troch uit. "Dat was mijn vertrekpunt. Maar tijdens het schrijven merkte ik dat ik iets krachtigs miste om dit verhaal over deze twee mensen te kunnen vertellen. Over twee mensen die niet meer kunnen communiceren en van elkaar vervreemden. Ik voelde die capaciteit niet genoeg op dat moment. Dus toen dacht ik: 'wat kan er tussen een man en een vrouw onoverkomelijk zijn?', en dat is als er iets is met de kinderen. Zo is die verdwenen dochter erin gekomen."

Het uitgangspunt was dus eigenlijk de communicatieproblemen van deze twee mensen, maar de vermissing heeft toch een belangrijke inhoudelijke verandering teweeggebracht. "Wat ik mooi vind aan het feit dat die verdwenen dochter er nu is bijgekomen, is dat het niet meer gaat om zomaar twee mensen die getrouwd zijn, en bij wie het niet meer gaat, maar dat ze echt niet meer kunnen communiceren omdat er iets heel pijnlijks is tussen deze twee mensen." Troch is er later pas achter gekomen waarom ze zo geïnteresseerd is in het thema van communicatiestoornis en hier een film over heeft willen maken.

"Ik schrijf altijd vanuit mijn buik, intuïtief, dus het is moeilijk om achteraf te zeggen 'Daarom vertel ik dat zo'. Maar mijn eerste film ging ook al over mensen die niet communiceren, dus ik denk toch dat het iets is dat mij boeit in de zin dat ik zelf als mens - rondom mij, maar ook persoonlijk - vind dat communiceren als heel evident en vanzelfsprekend wordt beschouwd - als je naar films en televisie kijkt - maar dat het in het echte leven helemaal niet zo evident is."

Voor een deel denkt Troch dat dit cultureel bepaald is: "Ik denk dat Nederlanders het daarmee minder moeilijk hebben dan Belgen. Er wordt gezegd dat Nederlanders makkelijker communiceren dan Vlamingen. Het schoolvoorbeeld is dat er in Nederland tijdens de vergadering zélf gezegd wordt wat er gezegd moet worden, terwijl dit in België pas ná de vergadering gebeurt."

"Maar ik denk wel dat het heel universeel is," vervolgt Troch, "dat het niet evident is om dingen als 'ik zie u graag', 'ik mis u', of 'u heeft me gekwetst' tegen elkaar te zeggen. Ik herinner me dat ik als kind een beeld had hoe dat moest, vooral door de toegankelijkere Hollywoodfilms, en dat ik dan mettertijd ontgoocheld was dat dit mij niet lukte." De filmmaakster legt uit wat ze precies bedoelt: "Een voorbeeld is dat mijn vader na drie maanden werk terug kwam en ik me al helemaal had ingebeeld wat ik zou doen als ik hem weer zou zien. Ik zou dan in slow motion naar hem toe lopen, hem omhelzen en zeggen 'ik zie u graag', maar toen we hem gingen halen op de luchthaven, gaf ik hem heel verlegen een kus en zei ik 'hallo' en dat was het dan. En mettertijd begin je dan te beseffen dat het nu eenmaal zo gaat. Hoe vaak zijt ge niet verliefd en hoe vaak zal die persoon dan nooit weten hoe vaak hij u kwetst omdat ge dat niet zegt. Maar intussen lig je er wel over te piekeren in je bed. Dat is iets heel menselijks, maar dat viel mij gewoon op. Dat ik dacht: 'het leven zou eigenlijk veel makkelijker kunnen zijn'. Ge weet de formule om het makkelijker te maken, maar onbekende krachten weerhouden u ervan dat te doen. Ik denk dat dat toch een basisidee is dat meereist met mij en naar bovenkomt als ik schrijf," concludeert Troch. "Maar ik heb daar echt naar moeten zoeken, want ik schreef die films en ik wist bij God ook niet waar alles vandaan kwam."

Hoewel het vermiste kind een element is dat er later is bijgekomen en het Troch eigenlijk om iets anders ging, is het opvallend dat haar vorige film, 'Een ander zijn geluk', ook al over het verlies van een kind ging. Wordt ze toch niet misschien op een bepaalde manier aangetrokken door dit thema: hoe mensen met zo'n verlies omgaan? "Hoewel er nooit grote emotionele uitbarstingen in mijn films voorkomen, ben ik toch altijd wel op zoek naar extreme emoties. Ook al tonen deze mensen niets, het is toch heel geladen, omdat het verdriet wel aanwezig is. En spijtig genoeg kom ik dan op het onderwerp van een vermist kind uit als ik erover nadenk wat ik deze mensen het beste aan zou kunnen doen," legt Troch uit. "Het klinkt alsof ik mezelf hier uit wil praten, maar in beide gevallen kwam er toevallig als drijfveer dit element bij. Maar wie weet zit er toch meer achter. In het buitenland vraagt men vaak op festivals of het iets met het hele Dutroux-tijdperk in België te maken heeft. Dat was in Amerika zo raar, bij mijn eerste film, want Dutroux heeft niets te maken met een kind dat overreden wordt, maar in het buitenland werd dat zo gefilterd. 'België' staat dan gelijk aan 'dode kinderen'. En hoe die kinderen sterven, maakt dan niet uit."

Toch vermoedt Troch dat er inmiddels iets voor een dergelijke lezing te zeggen is: "Met mijn eerste film vond ik echt dat Dutroux er niets mee te maken had, maar ik moet zeggen dat het met deze film wel wat concreter wordt. Het gaat natuurlijk wel over een vermist meisje. Misschien is er toch iets van een verwerkingsproces dat ge onbewust doormaakt, en als ge dan iets creatiefs doet, put ge uit van alles en nog wat. Dat hele Dutroux-verleden was toen ik vijftien of zestien was, en enerzijds maakt dat wel indruk maar anderzijds zit ge op een leeftijd dat ge het wel heel druk hebt met uitgaan, vrienden en feestjes. Dat raakt ge dan minder, want ge vindt op dat moment het feit dat uw lief het uitmaakt een even groot probleem. Het is een hele moeilijke leeftijd. Maar ik geloof ook wel dat ge dat meeneemt en dat ge dat misschien later op een of andere manier verwerkt, hoewel ik er echt geen trauma aan over heb gehouden."

In 'Unspoken' gaat het niet specifiek om een sterfgeval maar is er de hele tijd nadrukkelijk sprake van een vermissing. Vond Troch die onzekerheid wellicht interessant om te onderzoeken, om te tonen hoe mensen daarmee om (kunnen) gaan? "Ja, het is natuurlijk een cliché... iemand die sterft daar kom je waarschijnlijk ook nooit overheen, maar dan hebt ge wel het idee van een graf en dat die persoon nu niet aan het afzien is. Het onwaarschijnlijke aan iemand die verdwenen is, is dat je echt tien keer op een dag kunt denken "ze leeft nog, ik voel het." Dat lijkt mij onmogelijk om mee om te gaan. Of je moet het net zoals die moeder in de film, negeren."

Dat die onzekerheid tergend is blijkt wel uit een scène in 'Unspoken' waarin de moeder bijna smeekt om duidelijkheid wanneer ze geconfronteerd wordt met gevonden kledingstukken van haar dochter, die echter nog niets onomstotelijk aantonen. Ze wil echt horen dat haar dochter dood is, zodat ze verder kan met haar leven. "Ook al zou het een leugen zijn," zegt Troch. "Misschien is het wel makkelijker om met een leugen te leven dan iedere dag te moeten zeggen: 'Ik weet niet waar ze is.' Wat die vader eigenlijk wel doet. Die wil niets aanvaarden."

Trochs film lijkt in zijn behandeling van dit aspect op een film van Franse filmmaker François Ozon, genaamd 'Sous le sable', waarin een vrouw moet zien te leven met de vermissing van haar man die de zee in liep en even later nergens meer te bekennen was. "Die film heb ik gezien omdat iemand anders hem aanraadde. Maar ik heb hem gekeken tijdens het schrijven hoor," voegt Troch snel toe. "Niet dat ik de film zag en toen het idee voor mijn film kreeg. Dat was zeer interessant om te zien. Die impasse waar ge invalt, als iemand er niet meer is. En dan eigenlijk ook dat vluchten in iets totaal irreëels."

Het vrouwelijke hoofdpersonage, Grace, vertoont in 'Unspoken' ook vluchtgedrag doordat ze zich vol overgave stort op het dichten van een scheur in het plafond, wat natuurlijk tegelijkertijd een mooie metafoor is voor de scheur die tussen haar en haar man is ontstaan. Interessant is het ook dat hoe meer Grace probeert de scheur dicht of weg te stoppen, hoe groter het ding wordt. Gek genoeg viel de symboliek Troch later pas op. "Dat is heel vreemd, want het is zeker symbolisch, maar ik heb het nooit symbolisch bedoeld in het begin. Dat klinkt heel ongeloofwaardig, maar wat ik eigenlijk wilde tonen is dat Grace alles wat ter afleiding zou kunnen dienen, aangrijpt. In vorige versies van het script ging ze bijvoorbeeld beeldhouwen en ging ze helemaal op in die cursus. Dat vond ik te cliché en te concreet, en daarom wilde ik iets in huis creëren dat fout gaat - waar Lucas zich geen bal van aantrekt - maar wat voor haar een Godsgeschenk is. Dan kan ze gaan winkelen en repareren."

Was het dan enkel en alleen ter afleiding bedoeld? "Ja, maar plots zag ik het symbolische erin, in de zin van "een scheur dicht doen", "iets maken wat kapot aan het gaan is". Ik moet wel zeggen dat ik dat snel door had, want ik ben natuurlijk ook geen idioot," lacht Troch. "Maar de manier waarop ze het maakt is ook heel fake, want ze plamuurt er eigenlijk gewoon wat op, terwijl als ge dat goed wilt doen, moet ge dat, weet ik veel, eerst laten drogen of zo. Het is niet alleen symbolisch voor de scheur tussen twee mensen, maar ook voor de wijze waarop zij de problemen proberen te camoufleren."

"Wat voor mij ook heel belangrijk is in het verhaal," vertelt Troch, "is dat het vijf jaar geleden gebeurd is, en dat alles naar de buitenwereld toe nu heel normaal is. Ge moet ook wel. Anders overleeft ge niet, dan kunt ge niet verder." Hoewel het ook niet bepaald gezond lijkt te zijn om alles maar weg te stoppen of te verzwijgen - zo zit er in de film een pijnlijke scène waarin de zoon in huilen uitbarst, maar de moeder er apathisch bijzit, zonder de jongen zelfs maar te troosten - denkt Troch dat er niet één juiste oplossing is. "Ik denk dat het een overlevingsstrategie is. Het is moeilijk om te zeggen 'dat is goed, en dat is niet goed.' Het idee van 'Unspoken' is letterlijk dat ze niet meer met elkaar spreken, maar hoe ideaal zou het zijn als ze dit wel zouden doen? Want wat kunt ge nog zeggen? Voor mij is het niet zozeer dat die twee niet met elkaar spreken, maar dat er gewoon niets meer te zeggen valt. Eigenlijk zou de vader willen zeggen: 'Ik mis mijn dochter en ik word daar zot van', maar dat kun je niet elke dag en elk uur zeggen. Dus dat is er heel moeilijk aan."

De filmmaakster heeft een vergelijkbare situatie van nabij meegemaakt: "Een vriendin van mijn moeder had haar dochter verloren aan kanker, maar ik vond het toch altijd een hele optimistische en grappige vrouw. Ze kwam wel eens bij ons thuis - een paar jaar na de feiten - en leek dan heel ok. Ik was zelf opgelucht dat ze niet moest huilen, maar als ik heel eerlijk was dan wist ik dat ze gewoon nu even de kracht kon vinden om normaal te doen. De buitenwereld is opgelucht als ge uw verdriet niet meer laat zien, want ge weet niet meer wat ge moet zeggen. Als je het zou vragen aan die vrouw, zou ze zeggen dat ze zich nu even groot houdt, maar als ze thuiskomt in huilen uitbarst, totdat ze in slaap valt..."

Trochs keuze voor dit onderwerp is niet alleen afhankelijk van haar interesse voor communicatie(problemen), maar ook vanwege haar artistieke voorkeuren, zo laat de filmmaakster weten: "Als ik films maak, en als ik schrijf, ben ik al heel filmisch bezig; dan denk ik aan het cinematografische ervan. En in dat opzicht ben ik meestal vooral geïnteresseerd in wat ik kan vertellen zonder woorden. Een stilte waarin ik iets vertel is voor mij vaak mooier. Nu moet ik ook wel zeggen dat ik heel veel films ken waar heel veel in gesproken wordt, waar ik helemaal zot van ben, maar als ik persoonlijk iets vertel, zal ik eerder voor een beeld kiezen dan voor woorden."

Het is natuurlijk ook de klassieke discussie in cinema: dat film echt met beelden iets moet vertellen. Omdat dit puurder zou zijn. Maar hoe puristisch is Troch eigenlijk, en waarom wilde ze ooit filmmaker worden? "Mijn papa is filmmonteur, dus logischerwijs zou ik moeten zeggen dat het met de paplepel is ingegoten. Maar het was nooit zoiets van 'film, film, film' Mijn vader was ook altijd weg voor zijn werk. Maar wat ge wel echt ziet is dat film een normale optie wordt in het leven. Er zijn genoeg mensen die talent hebben om film te maken, maar daar wordt niet over nagedacht. Dat was het enerzijds, en anderzijds was ik van kinds af aan altijd al heel creatief. Schilderen, muziek maken... Toen ik ouder werd, werd dat concreter. Eigenlijk wilde ik actrice worden. Ik wilde niet monteren, want dat leek mij verschrikkelijk saai, ik had het mijn vader zo vaak zien doen, en het leek mij vervelend werk."

De kleine Fien kon uit ervaring spreken: soms deed ze zelf namelijk enig montagewerk voor haar vader: "Als hij aan een film bezig was, werkte hij in de studio, en dat was dan echt dat knippen en plakken. Soms ging ik dan wel eens mee als er geen babysitter was, en dan zat ik daar de hele dag daar en knipte en plakte ik maar mee, ook al had ik geen flauw idee wat ik eigenlijk aan het doen was. Dus je kunt ook moeilijk zeggen dat ik iets creatiefs aan het doen was. Ik was gewoon met iets technisch aan het spelen. Als in een fabriek, wat dingen aan elkaar plakken."

"Maar ik wilde dus actrice worden," gaat Troch verder, "maar toen ik niet werd toegelaten op de toneelschool, hebben mijn ouders gezegd dat ik mocht doen wat ik wilde, maar dat ik niet een jaar niets mocht doen. En toen ben ik de St. Lucas gaan doen, de school die mijn vader ook heeft gedaan, en koos ik voor de afdeling film, met de gedachte om er desnoods dingen naast te doen, maar om in ieder geval mijn weg te zoeken. Pas in het tweede jaar, toen ik echt films ging maken, ontdekte ik dat ik er toch wel heel veel in kwijt kon. Ik heb echt heel erg de school nodig gehad om te ontdekken dat ik films wil maken. Dus ik kan echt niet zeggen dat het op mijn vijftiende al mijn droom was."

Troch heeft in ieder geval wel het acteervak achter zich kunnen laten: "Ik heb het geluk gehad dat ik op mijn negentiende in een Franse film kon meespelen, toen ik op school zat, en zo heb ontdekt dat ik acteren graag doe, maar dat het niet iets is voor heel mijn leven. Misschien ook, omdat ik toen al had geregisseerd, dat ik er al aan geproefd had. Dat was een perfecte afsluiter. Het was toch een opluchting dat ik niet gefrustreerd hoefde te zijn dat ik het nooit heb kunnen doen." De regisseuse vindt het duidelijk bevredigender om achter de camera te staan in plaats van ervoor en om echt te kunnen creëren. "Acteren is misschien supercreatief maar voor mij niet. Voor mij was het gewoon angstig zijn en hopen dat ik het goed doe. Met regisseren had ik alle vrijheid en dacht ik altijd: 'Als ik dan nog op een dag vind dat ik het toch nog eens moet doen, stop ik mezelf gewoon in een film,' grapt Troch. Misschien is een cameo à la Hitchcock een idee? "Voilà, eventjes passeren...," lacht ze.

Nu Troch een volwaardig en overtuigd filmmaakster is geworden, kan ze ongetwijfeld meer waardering voor het montagevak opbrengen. "Tja, als kind wilde ik graag spelen natuurlijk, toen ik daar zo in de studio zat met mijn vader, en het monteren was nog heel mechanisch. Ik vond het irritant. Maar ik wilde wel films blijven kijken. En mijn vriend is ook monteur, dus de montage moet me ergens toch wel aantrekken," lacht de filmmaakster, die nu de potentiële poëzie en meerwaarde van een goede montage wel is gaan inzien. "Het is sowieso een feit dat heel veel films gered worden in de montage, dus ik ben de laatste om er iets over te zeggen, maar meer en meer begin ik daar zelf bij het schrijven al over na te denken. Dat visuele had ik sowieso al, en de muziek en zo. En nu begint montage erbij te komen, zeker na 'Unspoken' waarin het een heel belangrijk element is. Ik sta nu steeds vaker echt bewust bij de montage stil, wanneer ik naar films kijk. Niet zozeer qua structuur, maar hoe erin wordt geknipt. Hoe snel wordt er gemonteerd en welke scènes komen achter elkaar? Ik kijk nu echt naar het esthetische en het poëtische element, hoe bijvoorbeeld het contrast tussen stille scènes en een plotselinge drukte voor een eigen verhaal of poëzie kan zorgen. En dat komt dan puur door het knippen." Troch gebruikt dit soort observaties in haar eigen film(s). Zo komt het contrast tussen stilte en geluid ook vaak in 'Unspoken' voor, waar er bijvoorbeeld een rinkelende telefoon of een vallende sleutelbos rustige, contemplatieve scènes opschrikken.

"Het klinkt raar maar films zijn echt pas in de laatste vijf jaar als inspiratie gaan gelden," laat Troch weten. Ze bekent dat ze soms films kijkt om zelfvertrouwen te kweken. "Ik ben daar heel eerlijk in. Ik kijk echt naar films om te kijken hoe anderen het doen. En waarom iets werkt of waarom ik iets mooi vind. Dan probeer ik dat ook. Zo heb ik laatst weer een paar Bergmans bekeken, om de psychologie tussen twee mensen te bestuderen. Bergman durft een hele conversatie weer te geven met alleen een gezicht in beeld. Ik denkt dat ik vaak films kijk om mezelf moed te geven dat zoiets dan mag of kan. Dat klinkt een beetje stom misschien, maar het heeft toch te maken met het kracht bijzetten van uw overtuiging."

Troch gebruikt zelf inderdaad, net als Bergman, veel close-ups in 'Unspoken' om het intieme verhaal van deze twee mensen te vertellen. Mensen, bij wie heel veel emoties onderhuids meespelen, maar die bijna nooit een concrete manifestatie krijgen. Lastig om over te brengen, wellicht, maar Troch zegt dat het niet moeilijk was om haar acteurs de juiste gevoelens of gezichtsuitdrukkingen te laten overbrengen. "Mijn keuze was heel concreet. Bij Bruno minder omdat hij eigenlijk meer een gesloten blok beton is. Daar was alleen een goede fysiek - en een goede acteur, natuurlijk - nodig en daar stopt het. Maar ik zocht vooral een actrice wiens gezicht al veel vertelde, ook als ze niets zegt. En daarom was voor mij Manuelle Devos ideaal, omdat zij een mimiek heeft waarvan ge nooit weet of ze nu aan het lachen of aan het huilen is. De acteurs hadden dus eigenlijk geen aanwijzingen nodig. Ze wisten altijd precies wat er gebeurde en waarom. Dat konden ze verwoorden in hun mimiek. Maar dat kunnen alleen hele goede acteurs."

Wat verder nog opvalt in 'Unspoken' is het spaarzame gebruik van muziek. Troch: "Ik ben altijd een voorstander van 'als het niet hoeft, liever niet' en als het dan moet, moet het echt wel iets bijdragen. Ik ga altijd uit van geen muziek, maar ik weet dat ik dat niet volhoud, want aan zo'n radicale keuze ben ik nog niet toe. Het is dan alleen maar aangenaam als er ergens muziek bijkomt. Ik ben zeker niet vies van muziek die heel erg aanwezig is en bijdraagt aan een emotie; de muziek mag alleen niet camoufleren." Het bedenken van de muziek is een organisch proces voor Troch en niet zomaar een element dat er aan het eind even bijgestopt moet worden. "Ik heb bijvoorbeeld dezelfde muzikant als bij mijn eerste film, en tijdens het schrijven leest hij wel eens een versie, en laat ik wat referentiefoto's zien Hij volgt heel dat proces met als gevolg dat we het themamuziekje al hadden voordat we gingen draaien." Hoewel er niet veel echte muziek zit in 'Unspoken', zit er wel vrij regelmatig een soort zeurderige bastoon onder de beelden. "Ja, ik wist heel zeker dat dat erin moest," zegt Troch. "Dat wilde ik vanaf het begin, omdat het zo broeierig en claustrofobisch is. De kijkers denken misschien dat ik het ze echt moeilijk wil maken, maar ik vind wel dat als ge voor één bepaald ding kiest, dat ge dat dan moet uitpeuren en dat moet durven vertellen." Een prima gedachte. Een kijker mag immers best moeite doen wanneer hij naar een serieuze film kijkt. "Voilà, dat vind ik ook," stelt Troch volmondig.

Tekst en foto: Bart Rietvink