Amsterdam, Dylan Hotel, maandag 22 juni 2009

Regisseuse Hermine Huntgeburth, die eerder het avontuurlijke drama 'The White Masaï' maakte, heeft zich dit keer gewaagd aan de verfilming van een standaardwerk in de Duitse literatuur, "Effi Briest", dat nota bene al vele malen eerder is bewerkt, onder meer door grootheid Rainer Werner Fassbinder. Ze durfde het aan en had genoeg eigen ideeën om er toch een unieke draai aan te geven. Movie 2 Movie sprak met haar in het deftige Dylanhotel aan de Keizersgracht in Amsterdam.

Hoewel Huntgeburth later de rijkheid en potentie van het boek "Effi Briest" inzag, vond ze het toen ze het als zestienjarig meisje op school las, niet bijster interessant. "Het gebeurt allemaal op een ander niveau. De affaire met Crampas is bijvoorbeeld een gat in het boek. Je ziet Effi alleen naar het strand gaan en terugkomen, en later leer je wat er gebeurd is door de brieven die ze aan elkaar schreven. Het hele liefdesverhaal is niet uitgeschreven, maar is iets voor je verbeelding. En het is erg langdradig. Prachtig geschreven, maar als je jong bent, wil je meer actie," legt de filmmaakster uit.

Het idee om een verfilming van het boek te maken kwam van haar producent, Günter Rohrbach. "Natuurlijk was het niet makkelijk, omdat dit al de vijfde of zesde keer is dat het boek is bewerkt, met als belangrijkste adaptatie die van Fassbinder." Maar gelukkig was ze niet te erg geïntimideerd door het werk van haar voorganger. "Het is een groot erfgoed, maar ik denk dat als je het nu ziet, dat je bijvoorbeeld goed de jaren zeventig erin terugziet, de tijd waarin het gefilmd is. Daarbij deed Fassbinder het ook erg puur, rechttoe rechtaan, met letterlijke storyboards. Ik vond in ieder geval dat ik het op een nieuwe manier moest doen. Anders hoef je er niet aan te beginnen." Veel aandacht wordt nu besteed aan de seksuele ontdekkingstocht van Effi, geportretteerd door Julia Jentsch, en haar emancipatie als onafhankelijke vrouw. "Door het einde wordt het emancipatie-aspect inderdaad meer onderstreept, maar wat voor mij interessant is, is het gegeven van een jonge vrouw die leeft in een erg strikte, strenge gemeenschap," zo verklaart Huntgeburth. "Wat je nu bijvoorbeeld in een religieuze context zou kunnen zien in Europa en over de hele wereld. Als meisje is het moeilijk om je eigen leven te leiden en je eigen verlangens en wensen te volgen. Dat maakt het universeel. Want het gaat over een jonge vrouw die haar gevoelens niet kan volgen en het heeft ook te maken met het worden van een individu."

"Maar wat me ook interesseerde," vervolgt Huntgeburth, "was hoe de andere personages zich in de tijd gedragen, want Instetten is bijvoorbeeld een slachtoffer van zijn tijd. Hij wilde met Effi's moeder trouwen maar was van een lagere adellijke klasse. Na een tijd had hij zich genoeg opgewerkt om in die klasse te kunnen trouwen en toen huwde hij de dochter, omdat de moeder inmiddels met Briest, die van hogere stand was, was getrouwd. Maar het is ook interessant dat Instetten en de moeder weer meer naar elkaar groeien."

De regisseuse ziet de baron dus duidelijk niet als een slechterik. "Nee, hij is een slachtoffer van zijn tijd. Toen deden ze het gewoon anders. Heeft ook te maken met Pruissen en religie. Het protestantisme, bijvoorbeeld." Toch moet geconstateerd worden dat de baron, gespeeld door Sebastian Koch, niet erg liefdevol overkomt. Tijdens de huwelijksnacht verkracht hij Effi zelfs zo ongeveer. "Zij is een beetje als een kind voor hem. Hij moet haar opvoeden tot een echte vrouw. Ze moet zich goed gedragen en de etiquette leren, zodat ze naar Berlijn kan komen," legt Huntgeburth uit. "Tegenwoordig is het anders. De liefde is anders. Vroeger waren huwelijken allemaal gearrangeerd. Maar hoeveel relaties worden nu juist niet verbroken vanwege de liefde? Het is gewoon een andere tijd. Hij is niet echt slecht voor haar en hij vindt haar wel leuk, maar de liefde moet groeien. Maar zij wil meer uit het leven dan wat ze krijgt."

De vertelling van Huntgeburth wijkt vooral qua einde af van het boek. "Ik concentreer me meer op Effi en voor het einde heb ik een andere visie. In het boek gaan zij en haar man uit elkaar, wordt haar kind afgenomen, en mag ze niet meer thuis komen van haar moeder. Uiteindelijk gaat ze terug naar haar ouders en pleegt min of meer zelfmoord. Dat is mijn versie anders." Het meer hoopvolle einde vond de filmmaakster een belangrijk onderdeel van haar nieuwe interpretatie."

De film 'The White Masaï' is in zekere zin ook een verhaal over emancipatie, aangezien de hoofdrolspeelster een tijd lang ongelijk wordt behandeld door de plaatselijke bevolking en uiteindelijk besluit om haar eigen leven te gaan leiden. Is het toeval dat dit thema nu ook weer in deze nieuwe film zit? "Het was inderdaad een beetje een emancipatie-verhaal," beaamt Huntgeburth, "Maar wat zij deed in 'The White Masai', was het volgen van haar gevoelens. En waar ik vooral in geïnteresseerd was, was de cultuur en hoe mannen zich voelen en gedragen in deze patriarchale gemeenschap. En dat zij hem echt had vernederd. Ik vind het niet zozeer een emancipatieverhaal, maar meer een imperialistisch verhaal, waarbij de blanke mens vindt dat hun manier de juiste manier is voor iedereen. En dat is niet waar."

Naast de inhoud van 'Effi Briest', had ook het uiterlijk een aantrekkingskracht voor Huntgeburth. Het project bood haar namelijk de mogelijkheid om eens een kostuumdrama te maken. "Dat is één van je dromen als filmmaker, om zo'n film te maken met van die mooie kostuums en décors et cetera. Dat is één van de redenen waarom ik het graag wilde doen." Toch kun je de inhoud hier niet los van zien. Sterker nog, de kostuums kunnen een meerwaarde hebben bij het communiceren van de thematiek: "Met een kostuumdrama is het interessant om erachter te komen wat er precies universeel is aan het verhaal en de gevoelens. Het is belangrijk dat je op een gegeven moment door het uiterlijk heen kunt prikken. Ondanks de schoonheid."

'Effi Briest' heeft een redelijk consistente toon, maar lijkt soms tijdelijk in een horrorfilm te veranderen wanneer Effi gaat slapen en droomt over een Chinees, die te maken heeft met de geschiedenis van het huis. Het blijkt dat dit wel allemaal in het boek aanwezig was en een symbolische functie heeft. Huntgeburth: "Aan het einde van de 19e eeuw was de psychoanalyse in opkomst. En de Chinees staat symbool voor verraad en verlangen. Het is de droomtheorie van Freud, en het gaat hier om Effi's eigen angst en haar verlangen om een seksuele ervaring te hebben. Schrijver Fontane begaf zich zelf ook in dit soort kringen, waar psychologische theorieën besproken werden. Het is een erg belangrijk onderdeel van het verhaal."

Heeft de Duitse filmmaakster nog veel geleerd van het werken aan deze film? "Het was een nieuwe ervaring. Ik heb geleerd om shots lang aan te houden voor ik naar de volgende scène gaat, en om op een epische manier een verhaal te vertellen. Dat was nieuw. En de conflicten waren niet zo open; ze zitten allemaal onder de oppervlakte. En dat is niet zo makkelijk om te doen," laat Huntgeburth weten. Voor de toekomst wil de regisseuse ook zeker niet vastleggen op één stijl of genre. "Het was interessant, maar ook lastig, bijvoorbeeld, om steeds historisch bezig te zijn. En daarbij is het leuk om steeds verschillende dingen te doen. Nu heb ik bijvoorbeeld weer films voor de Duitse tv gemaakt. Een komedie en een drama." Spannend, dus, om te zien wat de volgende grote film van Huntgeburth gaat worden.

Tekst en foto: Bart Rietvink