'Wit Licht', een betrokken film over kindsoldaten in Afrika, zaaide vóór de release al kritiek, alleen al vanwege de hoofdrol van Marco Borsato, die door sommigen werd gezien als ijdeltuiterij. Na de release verging het 'Wit Licht' niet veel beter, met critici die de film (onterecht) afdeden als oppervlakkig en commercieel en daarbij, zoals verwacht, niet veel goede woorden over hadden voor de acterende zanger Borsato. Nu is de film inderdaad gemaakt voor een groot publiek en voldoet hij aan verschillende clichématige wetten van de typische Hollywood-avonturenfilm, maar daarnaast weet de film de kijker ook echt te raken en imponeren met de verbeelding van de indoctrinatie van de kinderen door de rebellenleider en zijn groeiende leger. Steeds wanneer de film zijn perspectief verlegt van de heroïsche zoektocht van de blanke kok Eduard (Borsato) naar dat van de ontvoerde kinderen, boeit hij en maakt hij indruk. En daar is het de makers (inclusief Borsato, één van de initiatiefnemers) tenslotte allemaal om te doen geweest: het bewust maken van de kijkers van deze vreselijke situatie, met de uiteindelijke hoop op (Westerse) actie en verbetering.
Beroemdheid kan ook tegen je werken, en anonimiteit vóór je, zo ervoer Marco Borsato onlangs tijdens de voorstellingen van 'The Silent Army' - een licht gewijzigde versie van 'Wit Licht' - op het filmfestival van Cannes, waar hij, samen met regisseur van de Velde, een daverend applaus ontving en verschillende complimenten hem ten deel vielen van kijkers die nog nooit van de popzanger hadden gehoord. Wellicht een zoete wraak of overwinning voor Van de Velde en Borsato. Want, ook al is er het een en ander veranderd aan 'Wit Licht' voor de internationale markt, 'The Silent Army' is in essentie dezelfde film gebleven. En in eigen land is er nu natuurlijk ook weer belangstelling voor deze herziene versie van 'Wit Licht', waar Van de Velde met alle plezier over uitwijdt na een speciale voorstelling in het Ketelhuis.
| De voor het filmfestival in Cannes herziene versie van 'Wit Licht', 'The Silent Army', heeft als grootste verschil dat de muziek verwijderd is, de flashbacks gewoon chronologisch geplaatst zijn, en het einde ingekort is. Dit zorgt voor een iets andere ervaring, maar de film is nu niet ineens veranderd in een filmhuisfilm. Maar de Fransen zijn kennelijk gevoelig voor wat zij manipulatieve elementen vinden - zoals muziek en flashbacks - dus werd Van de Velde het advies gegeven om wat wijzigingen aan te brengen. Hij legt uit hoe het precies gegaan is: "De film 'Wit Licht' werd hier in Nederland vertoond en door stom toeval was er een Fransman, die zijn vliegtuig had gemist en daarom maar op de première was uitgenodigd, bij de première aanwezig. Hij kwam na de première helemaal ontdaan de bioscoop uit en zei: 'Dit is een geweldige film. De mooiste die ik in jaren gezien heb. Ik vind dat deze film in de hele wereld vertoond moet worden.' Deze man had verder niets met film te maken, maar had een evenementenbureau in Frankrijk en had iets georganiseerd voor Cannes. Hij kende wat mensen daar aan wie hij de film zou kunnen laten zien. Na premières roepen mensen wel meer rare dingen, maar deze man hield woord en belde vlak voor Kerstmis op om te zeggen dat hij iemand had gevonden aan wie hij de film wil laten zien. Dat was ene Pierre, een man van een jaar of 70, die jarenlang programmeur was geweest voor Pathé, en jarenlang in de festivalselectiecommissie van Cannes had gezeten. Deze man reist de hele wereld rond en ontdekt films. We zijn toen naar hem toegegaan om hem een privé-screening te geven, en na afloop kwam hij naar me toe en zei: 'Le film est collosal', de film is geweldig. Hij had alleen één probleem voor de internationale markt: Hij vond hem te commercieel gemaakt. Onder andere door de muziek zit er een commercieel gevoel in. |
|
Van de Velde vervolgt: "Om het verschil een beetje duidelijk te maken. Ik kom zelf als maker uit de arthouse-scene - ik heb in de eerste tien jaar van mijn carrière arthousefilms gemaakt. En met 'All Stars' had ik een grote Nederlandse publieksfilm gemaakt. Toen 'ie uitkwam verscheen er in Variety echt een toprecensie en de telefoon begon meteen te rinkelen. Ze vergeleken het met 'The Full Monty' en vonden hem geweldig, maar er stond één zinnetje aan het eind van de recensie, die heel erg waar was, namelijk: 'The film is a box-office prisoner of its language'. Dat betekent, en dat heb ik aan den lijven ervaren, dat op het moment dat een film ondertiteld moet gaan worden, hij in het buitenland onmiddellijk in het arthouse-circuit terechtkomt, in een circuit van cinefielen en mensen die ondertitels kunnen lezen, wat in Amerika helemaal nogal een probleem is. En die mensen zeggen dan: 'Ja, dat is gewoon een leuke film over voetballen, maar daarvoor gaan we niet naar een arthouse.'"
"'All Stars' had dus de consequentie dat 'ie dus leuk gevonden werd, maar niet in de bioscopen terechtkwam waar hij voor gemaakt was," concludeert de filmmaker. "Daarom verschijnt er nu van die film in zes landen een remake. Dan pakken ze het scenario, doen er hun eigen Antonie Kamerlings en Thomas Acda's in, en passen het een beetje aan aan de lokale smaak. Met 'Wit Licht' hebben we een beetje hetzelfde probleem: Hij is gemaakt voor een groot publiek."
De regisseur vertelt vervolgens waarom dit betekende dat de muziek eruit moest en legt uit wat het verschil is tussen een filmhuispubliek en mainstreampubliek: "Je kunt het natuurlijk niet allemaal theoretisch zo zeggen, maar een groot publiek wil zich, grosso modo, mee laten voeren. Dat gaat zitten, er komt iets leuks, en zegt dan: 'Neem me mee, vermaak me, boei me, gooi me door die achtbaan, en zorg er aan het einde voor dat ik weer veilig uit kan stappen.' En de muziek voert een publiek mee. Een arthouse-publiek wil eigenlijk zelf aan het roer zitten. Deze kijkers willen zelf bepalen wat ze vinden en muziek is eigenlijk toch een stiekeme inpakker. Deze Pierre was daar heel erg gevoelig voor. Daarom was zijn advies om terug te gaan naar de montage, alle muziek weg te halen en dan te kijken wat er gebeurt. Toen kwamen we erachter dat flashbacks ook niet zo goed werken, omdat dat eigenlijk ook een manipulatief middel is."
De film moest nu ook eigenlijk een andere titel krijgen omdat het zwaartepunt veranderd was door het verplaatsen van een scène naar het begin, en door het nieuwe einde van de film: "Het einde werkte nu niet meer zo goed, omdat de onthulling er niet meer was. Dus toen kwam Pierre met het briljante idee om de film eerder te laten stoppen en hem met vraagtekens te laten eindigen in plaats van met uitroeptekens zoals in de originele Wit Licht-film," laat Van de Velde weten. "Toen begon ik na te denken over een citaat. Ik had het erover dat het leger in Oeganda 'Het stille leger' genoemd werd, in de vergeten oorlog die al twintig jaar duurt en nog steeds niet is afgelopen. Die kinderen mogen nauwelijks spreken en kunnen niet doen wat kinderen normaal doen. Zodoende kwam ik op de titel 'The Silent Army', en toen ben ik maar wat gaan googelen, geeft de filmmaker zonder schroom toe. "Www.quotations.com, www.smartremarks.com... Daar ben je een uurtje of twee mee zoet, maar toen kwam ik bij een mooi citaat terecht van een theoloog. Toen ik het allemaal nog eens zag, dacht ik: 'Ik had 'The Silent Army' bedacht als titel voor het kindsoldatenleger, maar door dat citaat voelt het aan alsof je het zelf bent, in de (bioscoop)zaal; dat stille leger'. Wij zijn eigenlijk zelf het zwijgende leger," aldus Van de Velde. "Want je weet ergens wel dat het gebeurt, maar dat is het dan. Het is natuurlijk ook heel moeilijk om daadwerkelijk dingen te veranderen maar de eerste stap is bewustzijn."
De kritiek op 'Wit Licht' (en 'The Silent Army') richt zich, ook internationaal, voornamelijk op het aspect van de blanke man in de jungle die het allemaal op moet gaan lossen, en die ook vrij eenvoudig het rebellenleger weet te vinden en te vernietigen. Het komt misschien ongeloofwaardig en hooghartig over, maar Van de Velde weet te melden dat er toch weinig van dit gegeven verzonnen is. "Het is allemaal waar gebeurd. Sommige mensen denken wel: 'moet dat nou, zo'n witte man die de jungle ingaat,' maar er is inderdaad een witte vrouw de jungle ingegaan, ongeveer twaalf jaar geleden, een Italiaanse non, nadat veertig van haar kinderen - ze was directrice van een school - waren meegenomen. Zij is achter de rebellen aangegaan, en na twee dagen en twee nachten heeft ze de rebellen en haar kinderen gevonden, en heeft ze van de rebellenleider haar kinderen teruggeëist. Toen heeft hij de volgende dag besloten dat ze de helft mee mocht nemen, en dat zij die helft moest bepalen. Een soort 'Sophie's Choice' dus."
Van de Veldes verantwoording zou kunnen helpen de kritiek enigszins in perspectief te zetten, maar het is natuurlijk wel de bedoeling geweest om met zo'n heroïsch verhaaltje een groot publiek aan de film te binden. Het is niet alleen rauw realisme dat Van de Velde nastreeft en hij heeft duidelijk commerciële elementen ingevoegd om de film een beetje lekker weg te laten kijken. De film komt desalniettemin integer over en Van de Velde benadrukt ook steeds dat het hem uiteindelijk om het vertellen van het verhaal van de kindsoldaten te doen is. De regisseur legt aan de hand van het voorbeeld van de Italiaanse non nog eens uit hoezeer de kwestie hem raakt: "Zij heeft dus twintig van haar kinderen moeten kiezen om mee terug te nemen, maar een meisje dat bij die groep zat wilde haar plaats geven aan haar vriendinnetje, Jackie, dat last had van haar been. Het meisje dat toen achterbleef is overleden, en Jackie, die met de non is meegegaan, heeft het overleefd. Zij was bij de première van 'Wit Licht' aanwezig en sprak mij aan. Zij zit al jarenlang in Nederland, en die week ging zijn cum laude afstuderen in internationaal recht in Rotterdam. Ze zei toen letterlijk tegen me: 'Iemand is me achterna gekomen en heeft gezegd: "Ik geef je mijn leven. Doe er wat mee."' En dat soort verhalen heb ik het afgelopen jaar heel veel gehoord."
Van de Velde vervolgt: "Daarom was het voor mij ook een hele bijzondere ervaring om met dezelfde kennis als jullie in de zaal hieraan te beginnen en dan deze ontwikkeling door te maken. Want, ja, je weet wel dat er iets is met kindsoldaten en dat Marco Borsato er liedjes over zingt, en we geven er af en toe wat geld aan - maar sinds ik erin ben gedoken, research heb gedaan, die kant op ben geweest, en die kinderen heb gesproken, merk je dat je er eigenlijk niets van weet. Het enige wat de kinderen deden was lopen door de jungle en sjouwen. En het meest heftige, het meest nare en erge vonden ze - en dat zegt iets over hoe raar het allemaal functioneert - het sjouwen met de spullen. Ze hadden het ook wel over het schieten en het overvallen van dorpjes, maar heel eerlijk bekenden ze dat ze dat een prettige afwisseling vonden voor het dagelijks zestien uur sjouwen met spullen, op hun blote voeten. Het is onvoorstelbaar wat daar nog steeds gebeurt."
De reacties van de kindsoldaten ten aanzien van het gebruikte geweld, waren dus verrassend. Ook wanneer Van de Velde zijn voltooide film aan Oegandese kinderen liet zien, bleek dat ze niet geshockeerd waren door de schietscènes. Sterker nog, ze vonden het geweldig om dit te zien in de film. "Tja, het blijven kinderen," aldus een relativerende Van de Velde. De regisseur had zelf een bewuste filosofie ten opzichte van het tonen van geweld in 'Wit Licht': "Voor de veruiterlijking van het geweld had ik ‘Jaws’ in gedachten. Ik wilde het niet allemaal zien. Zo gauw je de echte haai ziet in ‘Jaws’, dan gaat het wel, maar die vin is natuurlijk veel spannender. En ik wilde gewoon niet dat de kijker zijn hoofd zou afwenden van het verhaal. We hadden special effects-mensen die ook aan 'The Blood Diamond' hadden gewerkt, en die stonden echt te popelen om allemaal ledematen en bloed rond te laten vliegen. En ik wilde het allemaal net niet zien. Ik wil weten dat het gebeurt - zoals dat meisje dat zo'n mooie butterfly-mijn oppakt (die gekleurd zijn zodat kinderen erop af komen) - maar ik wilde niet zien dat dat meisje de lucht in vloog, terwijl zij al helemaal bezig waren met een pop en explosieven. Mijn hele visie was dat ik het getoonde geweld langzaam wilde opvoeren. Ik vond zelf het meest expliciete moment plaatsvinden, wanneer die jongen dat afgeblazen been vastpakt omdat die schoen zoveel voor hem betekent. De argeloosheid waarmee hij dat been dan weggooit en de schoen aantrekt, zegt voor mij meer dan het heel expliciet in beeld brengen van geweld. Ik heb er bij alles voortdurend over nagedacht hoe ik het zo kon maken dat mensen konden blijven kijken. Marco Borsato heeft natuurlijk een groot vrouwenpubliek, en ik wist dat die de film zouden gaan zien. En ik wilde niet dat die de hele film hun handen voor hun ogen zouden hebben."
'Wit Licht' en toch ook 'The Silent Army' zijn uiteindelijk commerciële, big-budget producties, bedoeld voor een groot publiek, maar waarbij de boodschap en de centrale thematiek waardevol zijn en integer behandeld worden. En het filmen in Oeganda is Van de Velde kennelijk bevallen, want hij het idee heeft opgevat om kleine films te maken met een lokaal team. Dat is al genoeg indicatie dat Van De Velde niet even goede sier wilde maken met een film over Afrikaanse problematiek en zich daadwerkelijk betrokken voelt bij het continent. "Ik wil daar, samen met cameraman Theo Van de Sande, samenwerken met een groep van twaalf mensen. Ik heb me verbonden om iets met ze te doen wanneer ik een keer een paar maanden de tijd heb. Alleen is de automonteur daar ook de make-up artiest, dus het niveau zal wel wat lager liggen. Maar ik vind het gewoon heel leuk om daar films te maken. Het wordt een soort 'All Stars', maar dan heel anders, met een constructie van zes à zeven mensen en één verhaallijn."
Wat de toon zal zijn van deze kleine films en hoe groot het beoogde publiek is, is nog even afwachten, maar het lijkt erop dat ze wat meer in de filmhuishoek terecht zullen komen, hoewel het plakken van dit soort labels wellicht een te beperkende factor is. Als filmmaker moet je gewoon kunnen doen wat je wilt zonder in hokjes te denken. En dit kan dan verschillende kanten opgaan. Van de Velde zelf lijkt in ieder geval geen specifieke voorkeur te hebben. Ook tussen 'Wit Licht' en 'The Silent Army' kan hij eigenlijk geen keuze maken. Van de Velde: "Je kunt een film maken vergelijken met het krijgen van een kind. En wee je gebeente als iemand het kind niet leuk vindt. Dan wil je hem wel meppen! In dit geval was het alsof de verloskundige ineens zei: 'Meneer Van de Velde, we hebben een verrassing voor u: er zit nog een kind in! En het is een jongetje.' Ik had een meisje en nu een jongetje," vertelt Van de Velde. Tja, en wie kan er nu kiezen tussen zijn kinderen? "Ik hou van beide films. Ze werken allebei op hun eigen manier." De kijker moet zelf maar uitmaken in hoeverre Van de Velde's kinderen van elkaar verschillen en of hij een voorkeur heeft; in ieder geval kijken we met zijn allen alweer reikhalzend uit naar de volgende bevalling. Maak er wat moois van, Jean!
Tekst en foto: Bart Rietvink
