Film is een zeer krachtig medium. Een medium dat, met enkele beelden kan ontroeren, overweldigen, choqueren, en vermaken. En aangezien filmbeelden de kracht hebben om voor altijd in de hoofden van de kijker te blijven hangen, zijn films die over maatschappelijk of historisch gevoelige onderwerpen gaan een riskante onderneming. Een film over de watersnoodramp van 1953 is er zo een. "Maar zo'n film moest een keer gemaakt worden," vertelt Ben Sombogaart, de regisseur van de watersnoodfilm 'De Storm', in een interview met Movie 2 Movie. En als er iemand is bij wij een dergelijk onderwerp in goede handen is, dan is het wel bij de maker van films als 'De Tweeling', 'Kruistocht in Spijkerbroek', en 'Bride Flight', waarmee Sombogaart heeft laten zien een goed oog te hebben voor zowel groots en meeslepend als intiem drama. 'De Storm' is een film die beide aspecten in een goede balans met elkaar moet samenbrengen.

Klein verhaal in een grote ramp

Het was vanaf het allereerste begin het uitgangspunt om een klein verhaal te vertellen binnen de grotere context, zo laat de regisseur weten. "Dat was ook de reden dat de schrijvers mij vroegen. Ze wilden geen rampenfilm. Natuurlijk gaat het over de watersnoodramp, maar ze wilden een persoonlijk verhaal, met Julia en haar omgeving als metafoor voor alle lotgevallen. Ze wilden het verhaal van die mensen vertellen, zodat je met ze gaat meevoelen, en ze vonden dat ik hier de juiste persoon voor was," aldus Sombogaart. "'De Tweeling' was ook een film binnen de arena van de Tweede Wereldoorlog, maar toegespitst op een paar mensen. En via de mensen ga je ervaren wat er in zo'n oorlog gebeurd is. Dat ze tot vijanden gemaakt kunnen worden, bijvoorbeeld. Het is misschien goed dat je niet iemand hebt die naar het grootschalige op zoek gaat."

Hoewel de film zich focust op één gezin of één stukje drama binnen de grote ramp, wordt er hiermee toch verwezen naar meerdere verhalen. Sombogaart: "Er is al heel veel vastgelegd over de ramp, met behulp van heel veel ooggetuigenverslagen. Heel aangrijpend. En van al die verhalen gebruiken we verschillende elementen, die we vervolgens hebben samengevoegd in de personages in de film. Julia is natuurlijk een fictief personage, maar ze is wel geënt op bestaande mensen. Dat is duidelijk. Ze staat symbool voor alle mensen die de watersnoodramp hebben meegemaakt."

Hoeveel aandacht er ook aan het kleine wordt geschonken, de storm en de overstromingen moeten een natuurlijk wel een centrale plek krijgen in de film, en dit alles moet groots en indrukwekkend in beeld worden gebracht. "Dat kom je in de film natuurlijk vanzelf wel tegen, want je moet dat water zien komen in de film - daar kan je niet omheen. Dat moet echt adembenemend en oorverdovend zijn. Anders is de film niet goed. Het is een gevaar dat je moet voelen en zien," legt Sombogaart uit. "En ik had wel het gevoel dat dit technisch nu mogelijk was en dat de mensen met wie ik 'Kruistocht in Spijkerbroek' gemaakt had - waar ook heel veel techniek bij kwam kijken - en 'Bride Flight', dit wel konden."

De techniek van het wassende water

Sombogaart vond het heel bijzonder om benaderd te worden voor een film over de watersnoodramp, maar zoals hij zelf ook aangeeft: "Er komt heel wat bij kijken." Het blijkt dat ongeveer driekwart van de film wel enige vorm van (na)bewerking nodig had. Heel veel beelden zijn samengesteld uit verschillende elementen. Soms wordt er iets echt gebouwd, dan wordt er weer iets met de computer toegevoegd, en sowieso moeten er bij zo'n grote, ingewikkelde film gedetailleerde storyboards gemaakt worden voordat er met filmen wordt begonnen. Maar het resultaat mag er zijn, met water en een storm die de kijker de adem zullen benemen. Sombogaart legt uit op welke manieren deze beelden tot stand zijn gekomen: "We hebben natuurlijk heel veel in echt water gedraaid, buiten, in een hele grote polder, waarvan we het waterniveau konden reguleren. Soms waaide het iets harder en dan was het golfachtiger, maar vaak was het kalm. Dan moest je dus nieuw water toevoegen; een nieuwe laag water er bovenop "leggen" in de nabewerking. Ook moesten we het water over een dijk heen laten slaan. Dat hebben we niet op de set zo kunnen doen, maar hebben we later met de computer gedaan, met behulp van gefilmde zee-oppervlakken; van zee die tegen een dijk aanslaat. Dat knip je weer uit en dat leg je dan over het andere materiaal heen dat al gefilmd is. Daarnaast wordt er ook digitaal water gecreëerd. Digitale golven, waar weer echt water overheen komt. Het is echt een heel ingewikkeld knip- en plakwerk, zoiets."

Het gecompliceerde plakken en knippen heeft gelukkig wel zijn vruchten afgeworpen, want het water komt overtuigend en natuurlijk over. En beangstigend, met veel van de eerste shots genomen vanuit het perspectief van het naderende water, net zoals de kijker deelgenoot werd gemaakt van de blik van het monster (de haai) in 'Jaws'. "De vijand rukt op en de dreiging neemt toe, en de mensen hebben geen idee wat hen boven het hoofd hangt. Die gaan onschuldig door met feesten," voegt Sombogaart toe.

Het lijkt ook een hachelijke onderneming om alles tot in de puntjes te choreograferen, zoals een scène waarin een huis onder water loopt en iedereen de trappen op moet vluchten om het stijgende water voor te blijven. "Het moest ook allemaal echt goed uitgedacht worden, want er kan van alles misgaan," zegt de regisseur. "Maar er stonden wel allemaal duikers klaar voor het geval er iemand blijft haken of vervelend terecht komt. Want dat water komt gewoon echt, en dat komt gewoon 2,5 à 3 meter hoog te staan. Dat heeft toch een enorme kracht." Maar soms is de onvoorspelbaarheid van de natuurelementen ook weer welkom: "Op een gegeven moment valt Monic Hendrickx ook, bij het naar boven gaan, maar dat zat niet in het plan. Dat was toch weer een leuke meevaller," lacht Sombogaart.

Gevoeligheden, weerstand en realisme

Niet alleen was het nu in technisch opzicht mogelijk om een ingewikkelde productie als 'De Storm' te maken, maar Sombogaart vond dat de tijd er, emotioneel gezien, rijp voor was. "Toch is het is natuurlijk nog niet zo heel lang geleden. De mensen die het hebben meegemaakt leven nu nog. Dus ik kan me goed voorstellen dat daar toch een soort huivering is, bij Zeeuwen en Zuid-Hollanders. Maar dat bleek erg mee te vallen. Toen wij met het initiatief kwamen, waren eigenlijk de meeste betrokkenen en gemeentes het erover eens dat dit moest gebeuren. Dus we hebben heel veel medewerking gekregen."

"We hebben veel in België geschoten," gaat Sombogaart verder, "omdat we een polder nodig hadden die we onder water konden zetten en waarvan we het waterniveau konden reguleren en dat was in Nederland niet te vinden. Ook is er in België wat minder bureaucratie aanwezig en gaat het allemaal wat sneller. Maar in Zeeland hebben we ook op verschillende plekken geschoten. We hebben wel eens weerstand gehad, van een groep zwaar gereformeerde mensen in Stavenisse. Dat had met verschillende dingen te maken, maar met name heerste er het gevoel dat je zo'n ramp niet commercieel mag exploiteren. Ze hebben dat verdriet nooit goed kunnen verwerken dus dat zijn nog allemaal verse wonden. Dat is allemaal toegedekt en daar willen ze niet meer over praten. En dat is ook nooit gedaan. Het past ook niet om allemaal vragen te gaan stellen waarom dat gebeurd is. Het was de hand van God, en dan ga je weer door met leven. Maar goed, ook al mochten we wel filmen van de gemeente daar, hebben we dit niet gedaan omdat we de wensen van die mensen wilden respecteren."

Gelukkig is Sombogaart niet door dit soort standpunten aan het twijfelen gebracht en is hij blijven geloven in de oprechtheid en integriteit van zijn eigen visie: "Je weet dat 't gevoelig ligt. En als je dan de film gaat maken, weet je dat je dit zo realistisch en waarheidsgetrouw moet doen. Dat je dicht bij de werkelijkheid moet blijven. Je moet er geen gekke fantasy van maken."

Zeeuwse ontroering

Juist vanwege alle gevoeligheden en de ambitie van Sombogaart om zo dicht mogelijk bij de realiteit te blijven met zijn film 'De Storm', is het natuurlijk zeer interessant om te weten wat de Zeeuwse betrokkenen van het uiteindelijke resultaat vinden. Het was dan ook erg spannend voor de regisseur om met zijn film terug te gaan naar deze groep en spannend om hun feedback te krijgen. "Dat was wel bijzonder. We hebben net een hele uitgebreide première gehad in Zeeland. Vrijdag was het voor 1800 mensen, allemaal genodigden - crewleden, financiers, investeerders. En zaterdag was er een zogenaamde spijkerbroekpremière, oftewel informeel, voor allerlei Zeeuwen van overal; ook weer 1800 mensen. En zondag was heel bijzonder. Want dat was de eerste voorstelling van een reeks speciaal voor senioren, dat wil zeggen mensen die voor 1953 geboren zijn en de ramp zelf hebben meegemaakt. Die hebben de film dus ook gezien. En daar zaten dus heel veel mensen van zeventig en tachtig bij. Ik was daar eigenlijk meer voor gespannen, dan voor die première," geeft Sombogaart toe. "Je denkt dan toch: 'Stel dat we het niet goed hebben gedaan, en die mensen vinden dit niets, en die herkennen hun verhaal hier niet in... Als ze het overtrokken zouden vinden of zich beledigd zouden voelen: dat zou vreselijk zijn!'. Maar de reacties waren echt overdonderend. 'Ja, zo was het!,' vonden ze. Zelfs het geluid, de opening, met die enorme golven en de zware muziek in surround; dat is nogal een opening. Maar zo heeft het ook voor ze geklonken," vertelt de regisseur. "Vervolgens bleken ze zich ook ontzetten goed te identificeren met Julia, en haar zoektocht naar het baby'tje. Ook het benauwde van de gemeenschap tipten ze aan: zo was het ook echt. Het was heel erg ieder voor zich."

Gelukkig kon iedereen in de zaal het ook aan en werd het niet teveel voor ze. En uiteraard is het een fantastische blijk van waardering voor Sombogaart, dat hij de goedkeuring heeft van deze cruciale groep mensen. "De eerste man die ik tegenkwam na de voorstelling drukte mij de hand - met twee handen - en complimenteerde mij echt. Hij zei: 'Iedereen moet deze film zien. Het was prachtig en heel ontroerend. Zo was het.' En daar was ik natuurlijk ontzettend blij mee."

Karakteriseringen en regiestijl

In feite is er al één gemeenschappelijke vijand in de film - de storm en overstroming zelf - maar daarnaast waren er onderling natuurlijk ook fricties. Zoals al eerder is aangegeven was het vaak ieder voor zich, wat niet ongewoon is tijdens zo'n grote ramp. In dat opzicht is het echter wel verfrissend dat er geen stereotiepe schurken in de film zitten - zoals bijvoorbeeld in een film als 'Titanic' wel het geval is. "Sommige personages hadden wat dat betreft heel zwart-wit kunnen zijn. De vader hebben we daarom bijna tegengecast. Met andere woorden: we hebben een acteur gezocht die niet per se dat hele norse en stugge heeft, maar ook een man is bij wie je veel gevoel ziet. En van het andere "slecht" handelende personage wilden we ook geen kreng maken, maar eerder een soort gekte benadrukken. En het blijkt ook dat een groot deel van publiek wel degelijk met haar meevoelt en haar geen kwade pier vinden. Maar dat is ook de verdienste van de actrice natuurlijk."

Want naar acteurs en actrices gaat veel van de aandacht van Sombogaart toe. Hij is toch wel echt een zogenaamde acteursregisseur, die zich focust op personages en genuanceerd spel. "Zonder een goed scenario en goede aandacht voor acteurs kan ik geen film maken, dat is voor mij heel wezenlijk. Ik verg daar veel tijd en aandacht voor in het repetitieproces en de communicatie met de acteurs. Dat vind ik ontzettend belangrijk en ik vind het ook heel erg leuk om samen met acteurs personages te creëren, om te zien wat zij kunnen toevoegen. Dat vind ik één van de leukste dingen van filmmaken." De regisseur blijkt ook van de school te zijn die film als een medium ziet dat zoveel mogelijk puur met beelden moet zien te vertellen. Zo is in 'De Storm' te zien dat Sylvia Hoeks, die Julia speelt, heel veel non-verbaal acteert, puur met gezichtsuitdrukkingen en lichaamstaal. "Ja, dat hoort bij het spel. Als ik een scenario heb, is het eerste wat ik doe met een marker aangeven wat je niet hoeft te zeggen. Omdat je het gewoon kunt spelen. In de periode dat ik heel veel met kinderen werkte vond ik het ook altijd essentieel om zo weinig mogelijk in woorden te zeggen."

Films voor kinderen en volwassenen

Voordat Sombogaart bekend werd met zijn Oscargenomineerde 'De Tweeling' had hij heel veel films en producties voor en met kinderen gemaakt, en ook sindsdien heeft hij veel jeugdfilms gedaan. Is dit toeval of voelt hij zich toch tot dit soort verhalen of jeugdige personages aangetrokken? "Dat is gewoon zo ontstaan," stelt de regisseur. "Toen ik voor de IKON-televisie ging werken na mijn filmacademieperiode, hadden zij het idee om programma's te maken over gezinnen, die onder moeilijke omstandigheden over de hele wereld leven. En dan focuste je vaak op de kinderen in die gezinnen. Ik maakte dus vaak documentaires waarin kinderen de hoofdrol spelen. Vervolgens ben ik drama gaan maken en dat lag toen in het verlengde van de onderwerpen van die documentaires. Dat lukte gewoon heel goed. Maar ik kon me wel makkelijk identificeren met de belevingswereld van kinderen. Daar had ik wel wat mee. Met hun verhalen."

"Maar op een gegeven moment vond ik dat het tijd was om mijn werkterrein een beetje te verbreden, om ook wat met volwassenen te doen," vervolgt Sombogaart. "Je krijgt zo gauw een stempel. Zo van: 'Die doet alleen maar simpele, of kinderfilms.' Hoewel het overigens veel ingewikkelder is om films met kinderen te maken dan met volwassenen. Het is ook wel vermoeiend om alleen maar met kinderen te werken. Het vereist heel veel organisatie en het kost veel tijd en energie. Toen ben ik voor televisie andersoortig drama gaan doen, en daarna kwam 'De Tweeling' op mijn pad. En dat is heel goed gelukt, dus sinds die tijd doe ik zowel het een als het ander. Ik heb 'Pluk van de Petteflet' gedaan, 'Kruistocht in Spijkerbroek', en nu komt 'Hasse Simonsdochter' eraan, waarvan het script nu klaar is. Dat zijn dingen die op een heel jong publiek zijn gericht, maar ik ga ook weer films voor volwassenen maken. Dat is leuk, die afwisseling."

Knielen voor Sombogaart

Wat zijn volwassen werk betreft: na 'De Storm’, die nu in de bioscopen draait, gaat Sombogaart zich ook wagen aan een verfilming van Jan Siebelinks roman "Knielen op een Bed Violen", een boek dat in eerste instantie door Paul Verhoeven verfilmd zou gaan worden, en waar zijn vaste schrijver Gerard Soeteman bovendien al een script voor had geschreven. Toch heeft hij zich teruggetrokken en heeft Sombogaart zijn plaats ingenomen. "Hij had op een gegeven moment geen binding meer met de hoofdfiguur. Hij had het gevoel dat hij zijn verhaal niet goed kon vertellen. En daarom vond hij dat hij het niet moest doen. Het is een lastig personage om je in te verplaatsen. Maar ik heb het scenario gelezen en heb er wel een goed gevoel bij. Ik denk dat het me wel gaat lukken om inzichtelijk te maken wat er met die man aan de hand is."

Met Verhoeven heeft Sombogaart er niet over gesproken, maar wel met scenarioschrijver Soeteman, met wie Verhoeven immers in een ver gevorderd stadium zat van de ontwikkeling van het verhaal. "In het scenario voel je ook wel de sporen van Verhoeven," laat Sombogaart weten, "maar we moeten nu een volgende ronde in, om er ook echt míjn verhaal van te maken."

Voor de film, die wanneer het script klaar is en de financiering kan beginnen officieel van start kan gaan, zijn er nog geen vastliggende acteurs maar Sombogaart heeft al wel ideeën. "Ik heb wel al bepaalde personages in mijn hoofd. Ik denk aan een beminnelijk, aimabel soort man, zoals Jeroen Spitsbergen voor de hoofdrol. En hij wil het ook heel graag, dus het zou mooi zijn als dat allemaal zou lukken." We wachten vol spanning af. Met Sombogaarts aandacht voor personages en het menselijke element zal het zonder twijfel weer prachtig drama opleveren.

Tekst en foto: Bart Rietvink